W\u0142odzimierz Chor\u0105zki<\/p>\n\n\n\n
Uniwersytet Jagiello\u0144ski<\/p>\n\n\n\n
Opracowanie historyczno-heraldyczne<\/strong><\/p>\n\n\n\n (uzupe\u0142nione)<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ustawa o samorz\u0105dzie terytorialnym z 8 marca 1990 roku zezwala jednostkom samorz\u0105du lokalnego na posiadanie swoich symboli. W praktyce okaza\u0142o si\u0119, i\u017c ustawodawca rozumia\u0142 pod tym poj\u0119ciem herb, logo lub jednostkowy sztandar. Dopiero ustawa o samorz\u0105dzie powiatowym: artyku\u0142 12 ust\u0119p 10 z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorz\u0105dzie powiatowym (Dz. U. Nr 91, poz. 578 z p\u00f3\u017an. zm.) i artyku\u0142 3 ust. 1 ustawy z dnia 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach (Dz. U. Nr 31, poz. 130 z p\u00f3\u017an. zm.) zezwala powiatom (i innym jednostkom samorz\u0105du lokalnego) na posiadanie pe\u0142nego kompletu symboli, tj.: herbu, flagi, baneru, chor\u0105gwi, sztandaru i piecz\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n Niewielu z nas u\u015bwiadamia sobie, \u017ce zewsz\u0105d otaczaj\u0105 nas umowne symbole, kt\u00f3re informuj\u0105, ostrzegaj\u0105, edukuj\u0105 i u\u0142atwiaj\u0105 rozpoznawanie r\u00f3\u017cnorodnych przedmiot\u00f3w, instytucji i os\u00f3b. W tej grupie znajduj\u0105 si\u0119 uproszczone znaki rozpoznawcze podmiot\u00f3w gospodarczych, stacji radiowych i telewizyjnych itp., nosz\u0105ce nazw\u0119 \u2014 logo, a tak\u017ce znane powszechnie odznaki i emblematy klub\u00f3w sportowych, czyli co\u015b po\u015bredniego mi\u0119dzy wspomnianym logo, a herbem.<\/p>\n\n\n\n Herby w Europie maj\u0105 ju\u017c prawie tysi\u0105cletni\u0105 tradycj\u0119. Herb w Polsce, jako oznaka w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej lub ksi\u0105\u017c\u0119cej, pojawi\u0142 si\u0119 stosunkowo p\u00f3\u017ano, bo na prze\u0142omie XII i XIII wieku. Jako pierwsi zacz\u0119li u\u017cywa\u0107 herbu Piastowie \u015bl\u0105scy, a mia\u0142o to miejsce w pierwszych latach XIII wieku. Ukoronowany srebrny orze\u0142 w czerwonym polu, jako herb Kr\u00f3lestwa Polskiego oficjalnie pojawi\u0142 si\u0119 dopiero w 1295 roku! Chocia\u017c kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej, w okresie rz\u0105d\u00f3w ksi\u0119cia Leszka Bia\u0142ego, by\u0142 znakiem dzielnicy wielkopolskiej, a p\u00f3\u017aniej dzielnicy senioralnej, czyli Ziemi Krakowskiej.<\/p>\n\n\n\n Herb jako znak identyfikacyjny poszczeg\u00f3lnych polskich rod\u00f3w rycerskich pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c bardzo p\u00f3\u017ano, bo w ko\u0144cu XII wieku. Do tej pory wojom wystarczy\u0142o tzw. zawo\u0142anie \u2014 wsp\u00f3lne dla okre\u015blonej grupy wsp\u00f3\u0142ziomk\u00f3w lub przedstawicieli jednego rodu. Niekt\u00f3re rody (zw\u0142aszcza zamo\u017cne) u\u017cywa\u0142y znak\u00f3w w\u0142asno\u015bciowych, podobnych do znanych wcze\u015bniej ludom koczowniczym \u2014 tamgi. Jak przypuszcza cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w \u2014 w prostej linii wywodzi\u0142y si\u0119 one od skandynawskich lub staros\u0142owia\u0144skich run\u00f3w. Blisko 40% polskich \u015bredniowiecznych herb\u00f3w rycerskich \u0142atwo zidentyfikowa\u0107 jako dawne runy, cho\u0107 przyj\u0119\u0142y one na tarczach herbowych kszta\u0142ty or\u0119\u017ca i przedmiot\u00f3w b\u0119d\u0105cych na wyposa\u017ceniu rycerstwa lub ich fragment\u00f3w np.: miecze, kopie, kosy, podkowy, \u0142uki, strza\u0142y, topory, strzemiona, he\u0142my, elementy urz\u0105dze\u0144 obl\u0119\u017cniczych itp. Burzliwy rozw\u00f3j polskiej heraldyki rycerskiej rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w 2 po\u0142owie XIV wieku. Jednak du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 trzynasto- i czternastowiecznych herbowych rod\u00f3w rycerskich nie wyst\u0119powa\u0142o ju\u017c w 1 po\u0142owie wieku XV.<\/p>\n\n\n\n S\u0142abe ekonomicznie i demograficznie herbowe rody zanika\u0142y. Cz\u0119sto by\u0142y wch\u0142aniane przez mocniejsze rody. Inne dobrowolnie na przechodzi\u0142y pod znak silniejszego i zamo\u017cniejszego protektora. \u015aladem po biednych lub spauperyzowanych rodach rycerskich by\u0142a znana w XVI i XVII wieku szlachta zagrodowa (szaraczkowa). Znacznie wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 znalaz\u0142a si\u0119 na ni\u017cszym szczeblu w hierarchii spo\u0142eczno-gospodarczej, zepchni\u0119ta zosta\u0142a do stanu kmiecego lub miejskiego plebsu. W\u015br\u00f3d nich znalaz\u0142o si\u0119 wielu potomk\u00f3w czternasto- i pi\u0119tnastowiecznych so\u0142tys\u00f3w i w\u00f3jt\u00f3w, kt\u00f3rzy po roku 1423 nie zdo\u0142ali si\u0119 przebi\u0107 do stanu szlacheckiego. Niekt\u00f3rzy z nich nie potrafili udowodni\u0107 swojego rycerskiego (\u201eszlachetnego\u201d) urodzenia, ze wzgl\u0119du na brak dokument\u00f3w lub \u015bwiadk\u00f3w. Cz\u0119sto po wymar\u0142ych i znik\u0142ych w XIV i XV wieku rodach, pozosta\u0142y w \u017ar\u00f3d\u0142ach, tylko same opisy herb\u00f3w lub tylko zawo\u0142ania. Inne rody, kt\u00f3re u\u017cywa\u0142y zbli\u017conych graficznie herb\u00f3w, do herb\u00f3w powszechnie znanych, kt\u00f3rymi piecz\u0119towa\u0142y si\u0119 zamo\u017cne rody, \u015bwiadomie si\u0119 pod nie podszywa\u0142y.<\/p>\n\n\n\n Polska heraldyka miejska, jako graficzny symbol samorz\u0105du miejskiego, to zjawisko stosunkowo p\u00f3\u017ane, gdy\u017c czternasto- i pi\u0119tnastowieczne. Tylko nieliczne miasta, zw\u0142aszcza \u015bl\u0105skie, ma\u0142opolskie i pomorskie mog\u0105 si\u0119 szczyci\u0107 czternastowiecznymi, a nawet trzynastowiecznymi tradycjami herbowymi m.in.: Krak\u00f3w, Szczecin, Gda\u0144sk, Elbl\u0105g, Sandomierz, P\u0142ock, Bochnia, Olkusz, Wieliczka, Legnica, Wroc\u0142aw, \u015awidnica i kilkana\u015bcie innych. Wcze\u015bniej praheraldycznymi symbolami miast, by\u0142y znaki napiecz\u0119tne z postaciami \u015bwi\u0119tych \u2014 lub ich atrybut\u00f3w \u2014 patron\u00f3w miasta, miejscowego ko\u015bcio\u0142a lub cechu. Ostatecznie herb, to ustalony wed\u0142ug okre\u015blonych zasad zwanych sztuk\u0105 heraldyczn\u0105, znak osoby, wsp\u00f3lnoty rodzinnej (rodziny i rodu), wsp\u00f3lnoty terytorialnej: politycznej (pa\u0144stwa) lub samorz\u0105dowej (wojew\u00f3dztwa, powiatu, miasta, gminy, so\u0142ectwa), b\u0105d\u017a wsp\u00f3lnoty zawodowej (cech\u00f3w i korporacji, jak np. uniwersytety i inne szko\u0142y wy\u017csze) czy wsp\u00f3lnoty ko\u015bcielnej (jak kapitu\u0142y, zakony, klasztory).<\/p>\n\n\n\n Poniewa\u017c herb pierwotnie, czyli w ko\u0144cu \u015bredniowiecza, by\u0142 przede wszystkim znakiem bojowo-rozpoznawczym, st\u0105d te\u017c sztuka heraldyczna przewiduje dla niego posta\u0107 kolorowego god\u0142a umieszczonego w kolorowym polu tarczy (rycerskiej) i szczeg\u00f3\u0142owo okre\u015bla jak wzajemnie maj\u0105 si\u0119 komponowa\u0107 barwy obu element\u00f3w (zasada alternacji barw). Zasada alternacji barw s\u0142u\u017cy czytelno\u015bci herbu (kontrastowo\u015bci), dlatego nie k\u0142adziemy metalu (z\u0142ota i srebra, a praktycznie \u017c\u00f3\u0142tego i bia\u0142ego) na metal i koloru na kolor (g\u0142\u00f3wnie: czerwieni, b\u0142\u0119kitu, zieleni, czerni i purpury). Heraldyka zna, ale ledwie toleruje, tak\u017ce barwy pomocnicze, kt\u00f3re mo\u017cna stosowa\u0107 tylko w wyj\u0105tkowych przypadkach i to bardzo oszcz\u0119dnie, s\u0105 nimi: br\u0105z, pomara\u0144czowy, szary i tzw. barwa cielista. W niekt\u00f3rych przypadkach kolor czarny i szary, uznawany by\u0142 zar\u00f3wno za barw\u0119, jak i metal (\u017celazo lub stal) i traktowany jest jako neutralny, kt\u00f3ry mo\u017cna \u0142\u0105czy\u0107 z innymi kolorami lub metalami. Niedozwolone jest stosowanie odcieni barw, np. jasnozielonej, ciemnozielonej, turkusowej, r\u00f3\u017cowej, bordowej, jasnob\u0142\u0119kitnej czy granatowej. Rysunek god\u0142a powinien by\u0107 wyra\u017any, bez cieniowania i tzw. tr\u00f3jwymiarowo\u015bci. Ma tu zastosowanie stylizacja i uproszczenie figur, ale nale\u017cy unika\u0107 malarstwu i grafice \u201enowoczesnych form\u201d.<\/p>\n\n\n\n Sztuka heraldyczna to tak\u017ce umiej\u0119tno\u015b\u0107 doboru jak najmniejszej liczby znak\u00f3w i figur heraldycznych oraz barw, tak by najprecyzyjniej okre\u015bla\u0142 w\u0142a\u015bciciela herbu. Przy opracowaniu herbu, nale\u017cy d\u0105\u017cy\u0107 by pole tarczy mia\u0142o jedn\u0105 barw\u0119 lub metal oraz 1 \u2014 2 figury, zachowuj\u0105c przy tym zasad\u0119 alternacji barw.<\/p>\n\n\n\n Tym samym wsp\u00f3\u0142czesna heraldyka samorz\u0105dowa odwo\u0142uje si\u0119 do wyst\u0119puj\u0105cej jedynie w Polsce, zasady heraldycznej (szlacheckiej, ziemskiej i miejskiej), wykszta\u0142conej w okresie od 2 po\u0142owy XIII do po\u0142owy XVI wieku, kt\u00f3ra to charakteryzowa\u0142a si\u0119 jednobarwnym polem tarczy z 1-2 znakami heraldycznymi. Od 2 po\u0142owy XVI wieku w heraldyce polskiej daje si\u0119 zaobserwowa\u0107 zachodnioeuropejski manieryzm, polegaj\u0105cy na tworzeniu herb\u00f3w z\u0142o\u017conych i wielopolowych \u2014 obcych polskiej tradycji oraz \u201eudziwnionych\u201d tarcz i kartuszy. Swoiste \u201eza\u015bmiecenie\u201d polskiej heraldyki rodowej i miejskiej nast\u0105pi\u0142o w wiekach XVIII i XIX. Wp\u0142yw na to mia\u0142y heraldyczne tradycje zaborc\u00f3w, nie licz\u0105ce si\u0119 z polsk\u0105 tradycj\u0105. Wiek XX to heraldyczne \u201eniechlujstwo\u201d, spowodowane zar\u00f3wno niewiedz\u0105 projektodawc\u00f3w herb\u00f3w, jak i uwarunkowaniami politycznymi, maj\u0105cymi miejsce w latach 1948 \u2014 1989. W modzie by\u0142y socjalistyczne i industrialne symbole (robotniczo-ch\u0142opskie), kosztem wielowiekowych \u201eobszarniczo-bur\u017cuazyjno-klerykalnych\u201d symboli.<\/p>\n\n\n\n Po co gminie, miastu lub powiatowi herb? Ot\u00f3\u017c herb, jako oznaka lokalnej wsp\u00f3lnoty samorz\u0105dowej, mo\u017ce by\u0107 umieszczony na fladze gminnej, sztandarze gminy, piecz\u0119ciach gminy, na odznakach (\u0142a\u0144cuchach, laskach, medalach itp.) w\u0142adz powiatowych, miejskich i gminnych (wojewody, prezydenta miasta, starosty, burmistrza, w\u00f3jta, wice-starosty, wice-burmistrza, wice-w\u00f3jta oraz przewodnicz\u0105cego rady, jego zast\u0119pc\u00f3w i cz\u0142onk\u00f3w rady), na budynkach b\u0119d\u0105cych siedzibami w\u0142adz powiatu, miasta, gminy (rady), w salach posiedze\u0144 tych w\u0142adz, na budynkach stanowi\u0105cych w\u0142asno\u015b\u0107 samorz\u0105dow\u0105, tablicach pami\u0105tkowych fundowanych przez w\u0142adze samorz\u0105dowe, pismach, wizyt\u00f3wkach i okoliczno\u015bciowych drukach w\u0142adz np. gminy, a je\u015bli rada samorz\u0105du wyrazi zgod\u0119 tak\u017ce i ni\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w zarz\u0105du powiatu, miasta lub gminy oraz na ozdobnych s\u0142upach granicznych jednostki samorz\u0105dowej (tzw. \u201ewitaczach\u201d) i okoliczno\u015bciowych transparentach. Wyj\u0105tkowo, na przedmiotach, wydawnictwach oraz \u015brodkach transportu i masowego przekazu (prasie, telewizji) os\u00f3b i podmiot\u00f3w nie urz\u0119dowych, ale wy\u0142\u0105cznie czasowo i na mocy specjalnej zgody (uchwa\u0142y) rady samorz\u0105du. Korzystaj\u0105cy z herbu mog\u0105 wnosi\u0107 z tego tytu\u0142u op\u0142aty.<\/p>\n\n\n\n Flaga i chor\u0105giew (weksylia) to znaki bojowo-rozpoznawcze lub rozpoznawcze wykonane z tkaniny i barwione wedle podobnych zasad, kt\u00f3re obowi\u0105zuj\u0105 w heraldyce. Mog\u0105 by\u0107 na sta\u0142e lub czasowo przymocowane do drzewca lub zawieszone swobodnie (na lince) na maszcie. Pozosta\u0142e rodzaje weksyli\u00f3w to: proporce, proporczyki, bandery, bannery i sztandary. Najcz\u0119\u015bciej spotykane w Polsce proporcje p\u0142ata flagi (stosunek wysoko\u015bci do d\u0142ugo\u015bci) to: 5 do 8. Chor\u0105giew jest najstarszym polskim weksylium, znana ju\u017c na pocz\u0105tku XII wieku, prawie zawsze z wyhaftowanym, naszytym lub namalowanym herbem lub god\u0142em herbowym i barwami wyst\u0119puj\u0105cymi w samym herbie, kt\u00f3rego god\u0142o chor\u0105giew przedstawia, przytwierdzona na sta\u0142e do drzewca. Chor\u0105giew wyst\u0119puje najwy\u017cej w kilku egzemplarzach.<\/p>\n\n\n\n Flaga to p\u0142at barwionego materia\u0142u, cz\u0119sto bez god\u0142a herbowego, kt\u00f3ry mo\u017ce by\u0107 mocowana do drzewca lub zawieszana swobodnie (na lince) na maszcie i mo\u017ce by\u0107 powielana w nieograniczonej liczbie egzemplarzy.<\/p>\n\n\n\n Zastosowanie flagi gminnej. Flag\u0119 gminy podnosi si\u0119 (nie wywiesza lub wiesza!) na maszt znajduj\u0105cy si\u0119 na budynku lub przed budynkiem. Nale\u017cy przestrzega\u0107 by nie znajdowa\u0142a si\u0119 wy\u017cej ni\u017c flaga pa\u0144stwowa, wojew\u00f3dzka lub powiatowa. W przypadku podniesienia na budynku obok siebie flagi pa\u0144stwowej i flagi gminnej, to flaga pa\u0144stwowa powinna si\u0119 znajdowa\u0107 po heraldycznej prawej stronie, (czyli na lewo od patrz\u0105cego). W przypadku trzech weksyli\u00f3w, np.: wojew\u00f3dzkiego i powiatowego, to flag\u0119 wojew\u00f3dzk\u0105 umieszcza si\u0119 po\u015brodku, powiatow\u0105 po prawej (lewej dla patrz\u0105cego), a gminn\u0105 po lewej (prawej dla patrz\u0105cego).<\/p>\n\n\n\n W przeciwie\u0144stwie do flagi pa\u0144stwowej i wojew\u00f3dzkiej, flaga powiatowa lub gminna mo\u017ce by\u0107 podnoszona wy\u0142\u0105cznie na obiektach powiatowych lub gminnych, chyba, \u017ce w\u0142adze gminne (powiatowe) wyra\u017c\u0105 zgod\u0119 na oflagowanie innych obiekt\u00f3w i obszar\u00f3w, gdy\u017c jest ona tzw. flag\u0105 urz\u0119dow\u0105.<\/p>\n\n\n\n 1. Po\u0142o\u017cenie geograficzno-przyrodnicze Gminy G\u00f3zd<\/strong><\/p>\n\n\n\n Gmina G\u00f3zd le\u017cy na po\u0142udniowych kra\u0144cach Niziny Mazowieckiej, a \u015bci\u015ble na R\u00f3wninie Radomskiej. Administracyjnie wchodzi w sk\u0142ad wojew\u00f3dztwa mazowieckiego i jego cz\u0119\u015bci \u2014 powiatu ziemskiego radomskiego. Od p\u00f3\u0142nocy graniczy z gminami: Jedlnia-Letnisko i Pionki; od wschodu i po\u0142udniowego-wschodu z miastem i gmin\u0105 Zwole\u0144 oraz gmin\u0105 Tcz\u00f3w (pow. zwole\u0144ski), od po\u0142udnia i po\u0142udniowego-zachodu z miastem i gmin\u0105 Skaryszew, a od zachodu z miastem Radom.<\/p>\n\n\n\n Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 krajobrazu gminy s\u0105 piaszczyste r\u00f3wniny przeplatane polami uprawnymi, iglastymi lasami, a w dolinkach rzeczek i strug \u2014 \u0142\u0105kami. Najwy\u017csze wzniesienia niewiele przekraczaj\u0105 180 m n.p.m., a najni\u017cej po\u0142o\u017cone miejsca \u2014 150 m n.p.m. Gmin\u0119 przecinaj\u0105 dwie niewielkie rzeki: Pacynka i wpadaj\u0105ca do niej Gz\u00f3wka, kt\u00f3re s\u0105 zlewiskiem Radomki.<\/p>\n\n\n\n Powierzchnia gminy wynosi 77,76 km\u00b2 i liczy 8717 mieszka\u0144c\u00f3w (spis z 2011 r.). W sk\u0142ad gminy wchodzi 20 so\u0142ectw: Budy Siemianowskie, Dro\u017cynki, G\u00f3zd, Grzmucin, Karsz\u00f3wka, Kiedrzyn, Klwatka Kr\u00f3lewska, K\u0142on\u00f3w, K\u0142on\u00f3wek Kolonia, K\u0142on\u00f3wek Wie\u015b, Kuczki Kolonia, Kuczki Wie\u015b, Lipiny, Ma\u0142\u0119czyn Nowy, Ma\u0142\u0119czyn Stary, Niemianowice, Piskornica (Piskorszczyzna), Podg\u00f3ra i Wojs\u0142awice.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119ksz\u0105 miejscowo\u015bci\u0105 gminy jest Ma\u0142\u0119czyn (Stary i Nowy) licz\u0105cy blisko 1000 mieszka\u0144c\u00f3w. G\u00f3zd (stolica gminy) liczy ok. 850 mieszka\u0144c\u00f3w. Podobnej wielko\u015bci jest Klwatka Kr\u00f3lewska oraz Kuczki (Kolonia i Wie\u015b) licz\u0105ce po ok. 800 mieszka\u0144c\u00f3w. Pozosta\u0142e miejscowo\u015bci gminy s\u0105 jeszcze mniejsze i licz\u0105: od 70 (Czarny Lasek) do 500 mieszka\u0144c\u00f3w, np. K\u0142on\u00f3wek (Kolonia i Wie\u015b)).<\/p>\n\n\n\n U\u017cytki rolne zajmuj\u0105 76,2 km\u00b2, w tym: 73,3% grunty orne, 11,2% \u0142\u0105ki i pastwiska, 1,2% sady, 8,3% \u2014 to lasy, a 5,9% stanowi\u0105: nieu\u017cytki, wody, drogi i tereny zabudowane. Mieszka\u0144cy gminy zajmuj\u0105 si\u0119 rolnictwem, kt\u00f3re z uwagi na s\u0142ab\u0105 jako\u015b\u0107 gleb (V-VI klasa, sporadycznie IV) nastawione jest w du\u017cej cz\u0119\u015bci na hodowl\u0119. Du\u017ce rozdrobnienie gospodarstw (2100 gospodarstw) sprawi\u0142o, \u017ce uprawa ziemi nigdy nie mog\u0142a by\u0107 jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania. Ludno\u015b\u0107 znajdowa\u0142a i znajduje dodatkowe zaj\u0119cie w przemy\u015ble i us\u0142ugach w pobliskim Radomiu, Pionkach i Zwoleniu oraz innych uprzemys\u0142owionych miejscowo\u015bciach.<\/p>\n\n\n\n Zarys historii Gminy G\u00f3zd<\/strong><\/p>\n\n\n\n Badania archeologiczne na terenie obecnej gminy G\u00f3zd potwierdzaj\u0105, \u017ce w okresie neolitu by\u0142y zaludnione, chocia\u017c rzadko. Znaleziono \u015blady puszcza\u0144skich osad ludno\u015bci trudni\u0105cych si\u0119 \u0142owiectwem i rybo\u0142\u00f3wstwem oraz zbieractwem. \u015alady tych osad znajdowane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie staro\u017cytnym szlaku biegn\u0105cym z Radomia do Zwolenia, i dalej \u2014 do Lublina.<\/p>\n\n\n\n Od pocz\u0105tku V do ko\u0144ca VIII wieku podobnie jak i w innych rejonach Polski nast\u0105pi\u0142a przerwa osadnicza. Dawne zasiedlone polany w\u015br\u00f3d nieprzebytych ost\u0119p\u00f3w Puszczy Radomskiej ponownie zaj\u0105\u0142 b\u00f3r. Z rzadka zapuszczali si\u0119 tu tylko my\u015bliwi, bartnicy i zbiegowie. Najbli\u017csze grody znajdowa\u0142y si\u0119 w Czersku, Warce, Sieciechowie i Radomiu. Wobec kt\u00f3rego\u015b nich swoje powinno\u015bci s\u0142u\u017cebne spe\u0142niali mieszka\u0144cy puszcza\u0144skich osad. W tym samym czasie (XI \u2014 XIII wiek) rozproszone osady podlega\u0142y parafialnej jurysdykcji ko\u015bcio\u0142a p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skarzyszowie (Skaryszewie), albo parafii p.w. \u015bw. Wac\u0142awa w Starym Radomiu, kt\u00f3re wchodzi\u0142y w sk\u0142ad archidiakonatu radomskiego, b\u0119d\u0105cego cz\u0119\u015bci\u0105 diecezji krakowskiej.<\/p>\n\n\n\n Wcze\u015bniej te bezludne tereny zasiedlali od po\u0142udnia przedstawiciele plemienia L\u0119dzian (p\u00f3\u017aniejszych Sandomierzan i Lublinian), a od p\u00f3\u0142nocy przedstawiciele plemion mazowieckich (Mazurzy). Tereny te w XII wieku wesz\u0142y w sk\u0142ad dzielnicy sandomierskiej i podlega\u0142y kasztelanii radomskiej. Wioski po\u0142o\u017cone najbli\u017cej Radomia, kt\u00f3ry z pewno\u015bci\u0105 by\u0142 naczelnym grodem podstawowej organizacji plemiennej jakimi by\u0142y opola. W takim opolu ludno\u015b\u0107 okolicznych osad chroni\u0142a si\u0119 i broni\u0142a w czasie najazd\u00f3w. W innych przypadkach to mieszka\u0144cy grodu chronili i rozpraszali si\u0119 w okolicznych puszcza\u0144skich osadach wchodz\u0105cych w sk\u0142ad opola. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dawnych grod\u00f3w-opoli sta\u0142a si\u0119 grodami kasztela\u0144skimi. Mia\u0142o to miejsce za czas\u00f3w ksi\u0119cia Kazimierza Odnowiciela i kr\u00f3la Boles\u0142awa \u015amia\u0142ego (1050\u201387). Kasztelan radomski mia\u0142 z pewno\u015bci\u0105 do dyspozycji oddzia\u0142 zbrojny strzeg\u0105cy grodu i okolicy, a tak\u017ce wype\u0142niaj\u0105cy zadania \u201epolicyjno-administracyjne\u201d na podleg\u0142ym mu obszarze. Rekompensat\u0105 za s\u0142u\u017cb\u0119 w oddzia\u0142ach i administracji kasztela\u0144skiej z pewno\u015bci\u0105 by\u0142y, jakie\u015b nadania ziemskie, z regu\u0142y po\u0142o\u017cone w blisko grodu (w tym przypadku Radomia).<\/p>\n\n\n\n Brak zachowanych pisanych \u017ar\u00f3de\u0142, nie pozwala na ustalenie nawet hipotetycznego daty powstania poszczeg\u00f3lnych podradomskich i puszcza\u0144skich miejscowo\u015bci gminy. Jednak niew\u0105tpliwie starymi miejscowo\u015bciami s\u0105: Grzmucin, K\u0142on\u00f3w, Klwatka, Ma\u0142\u0119czyn, Niemianowice oraz Wojs\u0142awice, gdy\u017c etymologia nazw, wskazuje na ich powstanie w XIII, XII, a nawet w ko\u0144cu XI wieku. \u015awiadczy o tym dokument z roku 1191 wystawiony z okazji konsekracji ko\u015bcio\u0142a Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Sandomierzu, w kt\u00f3rym wymieniono 40 wiosek maj\u0105cych p\u0142aci\u0107 dziesi\u0119cin\u0119 na rzecz tego ko\u015bcio\u0142a, m.in.: Grumcino = Grzmucin, Clonouo = K\u0142on\u00f3w, Neumanouci = Niemianowice. Pozosta\u0142e miejscowo\u015bci powstawa\u0142y sukcesywnie w miar\u0119 karczowania Puszczy Radomskiej (Puszczy Kozienickiej) prowadzonej nieprzerwanie od XIV wieku do pocz\u0105tk\u00f3w wieku XX.<\/p>\n\n\n\n Jan D\u0142ugosz w Liber Beneficiorum spisanej w latach 1470-80 wymienia kilka miejscowo\u015bci z terenu obecnej gminy G\u00f3zd, jako nale\u017c\u0105ce czy to do parafii w Skarzyszowie (Skaryszewie), czy te\u017c w Starym Radomiu. By\u0142y nimi: Grzmucin, K\u0142on\u00f3w Wielki, K\u0142on\u00f3w Ma\u0142y Niemianowice i Wojs\u0142awice (w Skrzyszowie) oraz Ma\u0142\u0119czyn (w Radomiu). Wioski po\u0142o\u017cone w pobli\u017cu Radomia by\u0142y dobrze zorganizowane, ale im bardziej na wsch\u00f3d (w g\u0142\u0105b puszczy), to przypomina\u0142y one drobne osiedla, a nawet pojedyncze zabudowania i sza\u0142asy (budy). Wzmiankowane wioski, na og\u00f3\u0142 by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 przedstawicieli drobnego rycerstwa.<\/p>\n\n\n\n Dopiero w roku 1508 pojawia si\u0119 w \u017ar\u00f3d\u0142ach wzmianka o osadzie G\u00f3zd. W tym miejscu nale\u017cy wyja\u015bni\u0107, i\u017c w j\u0119zyku staropolskim s\u0142owo \u201eg\u00f3zd\u201d oznacza\u0142o: \u201eg\u0119sty las, zapomniane \u015br\u00f3dle\u015bne pustkowie\u201d. Jednak informacja ta dotyczy miejscowo\u015bci G\u00f3zd kilkana\u015bcie km na p\u00f3\u0142noc od Radomia.<\/p>\n\n\n\n Znacznie wi\u0119cej informacji przynosi rejestr poborowy podatku podymnego woj. sandomierskiego z lat 1569\u201378, kt\u00f3ry w parafii skarzyszowskiej wymienia: Grzmucin, Klwatk\u0119 Kr\u00f3lewsk\u0105, Kuczki, K\u0142on\u00f3w Wielki, K\u0142on\u00f3w-Gniewosz (K\u0142on\u00f3wek), Niemianowice i Wojs\u0142awice. W parafii staro-radomskiej \u2014 Ma\u0142\u0119czyn. Charakterystyczne, \u017ce ta ostatnia wie\u015b nale\u017ca\u0142a do rzadko spotykanej w tym rejonie szlachty cz\u0105stkowej (zagrodowej), w kt\u00f3rej nie by\u0142o kmieci i zagrodnik\u00f3w. We wsi by\u0142y zar\u00f3wno folwarki (raczej wi\u0119ksze zagrody) w ka\u017cdej z pi\u0119ciu cz\u0119\u015bci wsi, kt\u00f3re z kolei podzielone by\u0142y na kolejne \u201ecz\u0105stki\u201d obejmuj\u0105ce od 1 \u0142ana do \u00bc \u0142ana. W\u0142a\u015bciciele tych \u201ecz\u0105stek\u201d wywodzili si\u0119 ze wczesno\u015bredniowiecznych, radomskich szeregowych rycerzy (\u201ecastrenses\u201d \u2014 grodzian) podleg\u0142ych kasztelanowi. W nast\u0119pnych wiekach cz\u0119\u015b\u0107 z nich przesz\u0142a do stanu szlacheckiego, cz\u0119\u015b\u0107 nadal mia\u0142a status tzw. w\u0142odyk\u00f3w, czyli \u201eni to szlachcic, ni to ch\u0142op\u201d, a najbiedniejsi z nich stali si\u0119 tzw. \u201epanoszami\u201d, czyli ch\u0142opami, kt\u00f3rzy nie odrabiali pa\u0144szczyzny, lecz w zamian p\u0142acili czynsz. W\u0142odykowie jeszcze w XVII i XVIII wieku posiadali pe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 ziemi, pozbawieni jednak byli praw przys\u0142uguj\u0105cych szlachcie, np. do posiadania herb\u00f3w. Na og\u00f3\u0142 s\u0142u\u017cyli jako szeregowi w pocztach kr\u00f3lewskich lub magnackich.<\/p>\n\n\n\n Do pocz\u0105tk\u00f3w XVII wieku na terenie gminy G\u00f3zd mo\u017cna odnotowa\u0107 par\u0119dziesi\u0105t rod\u00f3w szlacheckich i w\u0142odyckich. Wiele z nich pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 herbami, kt\u00f3rych god\u0142a obecnie nie s\u0105 znane, gdy\u017c ju\u017c w ko\u0144cu XV wieku zaprzestano ich u\u017cywania. Przedstawiciele niekt\u00f3rych drobnych rod\u00f3w rycerskich z powod\u00f3w koniunkturalnych i matrymonialnych, cz\u0119sto zmieniali herby. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce ojciec nosi\u0142 \u201estary\u201d herb, a synowie przyjmowali herb zamo\u017cniejszego i \u201eustosunkowanego\u201d te\u015bcia, np. Gniewoszowie najpierw pos\u0142ugiwali si\u0119 herbem Zgraja, p\u00f3\u017aniej przyjmowali herby swoich ma\u0142\u017conek: Rawa, Na\u0142\u0119cz czy Ko\u015bciesza. Podobnie protopla\u015bci licznych tu przodk\u00f3w Kochanowskich pos\u0142ugiwali si\u0119 raz herbem Korwin, a innym razem herbem \u015alepowron. Jeszcze inni pocz\u0105tkowo pos\u0142ugiwa\u0142o si\u0119 herbem Bielina, by nied\u0142ugo potem przej\u015b\u0107 pod herb Szeliga.<\/p>\n\n\n\n Najstarsze, obecne w rejonie Radomia (i G\u00f3zdu), rody rycerskie pos\u0142ugiwa\u0142y si\u0119 herbami: W\u0105\u017c (W\u0119\u017cyk) \u2014 m.in. Koraczowie, kt\u00f3rzy byli tu obecni co najmniej 270 lat (XIV \u2014 XVII w.); Abdank (Awdaniec) \u2014 np. p\u00f3\u017aniejsi K\u0142onowscy (obecni przez ok. 230 lat); Doliwa \u2014 np. p\u00f3\u017aniejsi B\u0142otniccy (obecni ok. 220 lat); Korwin lub \u015alepowron \u2014 m.in. Kochanowscy\/Ma\u0142\u0119czy\u0144scy (z przerwami przez ok. 200 lat), a tak\u017ce herbem Ogo\u0144czyk (Powa\u0142a) \u2014 np. Kuczkowscy (ok. 200 lat).<\/p>\n\n\n\n Bardzo ma\u0142o wiadomo o p\u00f3\u017aniejszych dziejach wiosek wchodz\u0105cych w sk\u0142ad gminy G\u00f3zd. Jedno jest pewne, ze na pocz\u0105tku XVIII wieku w poszczeg\u00f3lnych wioskach drobna w\u0142asno\u015b\u0107 szlachecka (na cz\u0105stkach wsi) ju\u017c nie wyst\u0119powa\u0142a. Przy nazwiskach nowych w\u0142a\u015bcicieli widniej\u0105 ju\u017c klucze d\u00f3br obejmuj\u0105ce na og\u00f3\u0142 od jednej do trzech wiosek.<\/p>\n\n\n\n Klucz grzmuci\u0144sko-wojs\u0142awicki mia\u0142 nast\u0119puj\u0105cych w\u0142a\u015bcicieli: Sulikowscy herbu Sulima, od roku 1683 Gembarzewscy herbu Awdaniec lub Ogo\u0144czyk. Po nich od roku 1754 Latalscy z \u0141abiszyna herbu Prawdzic, od nich w roku 1784 dobra te kupili Gorzkowscy herbu Tarnawa i byli w\u0142a\u015bcicielami do lat 40. XIX wieku.<\/p>\n\n\n\n W tym samym czasie klucz k\u0142onowski (K\u0142on\u00f3w i K\u0142on\u00f3wek) nale\u017ca\u0142 jeszcze w roku 1646 do K\u0142onowskich herbu Abdank (Awdaniec), po nich zapewne by\u0142o paru w\u0142a\u015bcicieli, by ostatecznie trafi\u0107 w r\u0119ce \u0141ab\u0119dzkich herbu Korab, kt\u00f3rzy byli w\u0142a\u015bcicielami tego klucza od lat 90. XVIII wieku do co najmniej 1852 roku.<\/p>\n\n\n\n Klucz kuczkowsko-niemianowicki te\u017c posiada\u0142 kilku w\u0142a\u015bcicieli, m.in.: na pocz\u0105tku XVII wieku byli tu przedstawiciele rodu Kochanowskich herbu Korwin, nast\u0119pnie od 2 po\u0142owy XVII wieku \u2014 Promi\u0144skich, a po nich klucz przej\u0119li Go\u017adzikowscy herbu \u0141ab\u0119d\u017a, kt\u00f3rzy byli tu obecni do ok. 1711roku. Od 1777 do ok. 1843 roku w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br byli Brudniccy herbu Syrokomla. Z kolei w latach 50. i 60 XIX wieku w\u0142a\u015bcicielami d\u00f3br Kuczki i Niemianowice byli Chociszewscy herbu Junosza.<\/p>\n\n\n\n Klucz ma\u0142\u0119czy\u0144ski zasadniczo powsta\u0142 w tym samym czasie co wymienione wy\u017cej, lecz niewiele wiadomo o jego w\u0142a\u015bcicielach w wieku XVII i XVIII. Wiadomo jedynie, \u017ce w roku 1837 zmar\u0142 dziedzic maj\u0105tku ma\u0142\u0119czy\u0144skiego niejaki Biedrzy\u0144ski.<\/p>\n\n\n\n Sytuacja w dobrach kr\u00f3lewskich nie ulega\u0142a zmianie do po\u0142owy XVIII wieku. Jeszcze w roku 1720 dzier\u017cawc\u0105 kr\u00f3lewszczyzn w Klwatce Kr\u00f3lewskiej by\u0142 niejaki Kurdwanowski, a w roku 1744 Miko\u0142aj D\u0142u\u017cewski, kt\u00f3ry wtedy te\u017c wykupi\u0142 t\u0119 wie\u015b. W roku 1788 syn Miko\u0142aja, Jan sprzeda\u0142 dobra klwackie Janowi Duninowi herbu \u0141ab\u0119d\u017a. W chwili uw\u0142aszczenia ch\u0142op\u00f3w w Kr\u00f3lestwie Polskim w roku 1864 maj\u0105tek klwacki nale\u017ca\u0142 do W\u0142adys\u0142awa i Katarzyny Dunin\u00f3w oraz matki W\u0142adys\u0142awa \u2014 Petroneli Dunin.<\/p>\n\n\n\n Najwi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci rozwoju mia\u0142 klucz kuczkowsko-niemianowicki, kt\u00f3rego grunty w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci na p\u00f3\u0142nocy, p\u00f3\u0142nocnym-wschodzie i wschodzie, stanowi\u0142y dziewicze lasy Puszczy Kozienickiej. Tam te\u017c na masow\u0105 skal\u0119 kolejni w\u0142a\u015bciciele klucza, prowadzili karczunek. W \u015blad za tym powstawa\u0142y tam osady (budy) drwali, smolarzy, dziegciarzy i bartnik\u00f3w, z nich to od ko\u0144ca XVIII do pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku wy\u0142oni\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniejsze wioski: G\u00f3zd, Czarny Lasek, Budy Niemianowskie, Dro\u017canki, Sobol\u00f3w, Lipiny, Karsz\u00f3wka, Podg\u00f3ra i Piskorszczyzna. Wtedy te\u017c powsta\u0142a wie\u015b G\u00f3zd (Gozdowa) wzmiankowana po raz pierwszy w roku 1827.<\/p>\n\n\n\n W latach 1795 \u2014 1809 tereny gminy G\u00f3zd wchodzi\u0142y w sk\u0142ad Galicji Zachodniej, jak nazwa\u0142y te ziemie w\u0142adze austriackie po III rozbiorze Polski. W latach 1809\u201313 rejon G\u00f3zdu wchodzi\u0142 w sk\u0142ad departamentu radomskiego Ksi\u0119stwa Warszawskiego, a w latach 1815\u201366 w sk\u0142ad wojew\u00f3dztwa radomskiego w ramach Kr\u00f3lestwa Polskiego (do 1831 roku \u2014 \u201equasi\u201d niezale\u017cnego), a nast\u0119pnie w ramach Priwi\u015bla\u0144skiego Kraju (po uw\u0142aszczeniach z 1864 roku) do guberni radomskiej, powiatu radomskiego i gminy Kuczki. Wie\u015b Kuczki do lat 50. XX wieku by\u0142a stolic\u0105 gminy, cho\u0107 budynek gminny znajdowa\u0142 si\u0119 w Gozdzie. Notabene, budynek ten znajduje si\u0119 obecnie w Muzeum Wsi Radomskiej.<\/p>\n\n\n\n Do prze\u0142omu XIX i XX wieku wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiosek obecnej gminy nale\u017ca\u0142a do parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skaryszewie, a trzy wioski do parafii p.w. \u015bw. Wac\u0142awa w Starym Radomiu. Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 z chwil\u0105 wybudowania w Kuczkach, najpierw kaplicy i powo\u0142aniu filialnej do Skaryszewa parafii, a nast\u0119pnie po wybudowaniu i konsekracji murowanego ko\u015bcio\u0142a w latach 1932\/35 \u2014 samodzielnej parafii Kuczki. Po II wojnie \u015bwiatowej utworzono parafi\u0119 w Ma\u0142\u0119czynie, a pod koniec lat 90. XX wieku i w pierwszych latach XXI wieku powsta\u0142y ko\u015bcio\u0142y parafialne w: K\u0142on\u00f3wku, Go\u017adzie i Grzmucinie.<\/p>\n\n\n\n Historia so\u0142ectw Gminy G\u00f3zd<\/strong><\/p>\n\n\n\n 1. G\u00d3ZD \u2014 (Gosdowa \u2014 XVIII w.).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wie\u015b powsta\u0142a w miejscu osiemnastowiecznych karczowisk Puszczy Kozienickiej na wsch\u00f3d od istniej\u0105cej ju\u017c wsi Kuczki. Staropolskie s\u0142owo \u201eg\u00f3zd\u201d znaczy\u0142o: \u201enieprzebyty las, miejsce odludne i zapomniane.<\/p>\n\n\n\n Wie\u015b po raz pierwszy wzmiankowana by\u0142a w roku 1827 jako G\u00f3zd (Gozdowa) wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 23 dom\u00f3w i liczy\u0142a 205 mieszka\u0144c\u00f3w. W roku 1871 wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 45 obej\u015b\u0107 i liczy\u0142a 293 mieszka\u0144c\u00f3w oraz obejmowa\u0142a 571 m\u00f3rg grunt\u00f3w. Do wsi nale\u017ca\u0142 te\u017c przysi\u00f3\u0142ek Adam\u00f3w licz\u0105cy 8 obej\u015b\u0107 i 32 mieszka\u0144c\u00f3w oraz 128 m\u00f3rg. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej ch\u0142opi gospodarowali na 718 morgach grunt\u00f3w, a wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 45 gospodarstw i liczy\u0142a 365 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu radomskiego i gminy Kuczki (budynek gminny w Go\u017adzie), a ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny znajdowa\u0142 si\u0119 w Skaryszewie. W roku 1921 wie\u015b liczy\u0142a 419 os\u00f3b (w tym 16 \u017byd\u00f3w), przysi\u00f3\u0142ek Adam\u00f3w 88 os\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n 2. BUDY NIEMIANOWSKIE \u2014 (Budy Le\u015bne \u2014 1807, Niemianowskie Budy \u2014 XIX w.)<\/strong>. Budy to liche sza\u0142asy pracownik\u00f3w le\u015bnych. Do 3 \u0107wierci XVIII wieku by\u0142a to \u015br\u00f3dle\u015bna osada robotnik\u00f3w le\u015bnych podlegaj\u0105ca folwarkowi w Niemianowicach. Austriacki rejestr w\u0142asno\u015bciowo \u2014 poborowy z prze\u0142omu 1807\/8 roku podaje, \u017ce Budy Le\u015bne, ju\u017c jako wie\u015b, wchodzi\u0142y w sk\u0142ad Dominium Niemianowice, kt\u00f3re dzier\u017cawi\u0142 od spadkobierc\u00f3w Choteckiego, niejaki Micha\u0142 Ubli\u0144ski. W tym czasie wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 18 domostw, w kt\u00f3rych zamieszkiwa\u0142y 22 rodziny, w tym 1 pe\u0142norolny ch\u0142op, 19 cha\u0142upnik\u00f3w oraz 4 osoby o nieokre\u015blonym statusie. Na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 89 mieszka\u0144c\u00f3w, 21 m\u0119\u017cczyzn by\u0142o w wieku poborowy. Jeszcze w roku 1880 wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 8 obej\u015b\u0107 gospodarskich na 124 morgach.<\/p>\n\n\n\n 3. CZARNY LASEK \u2014 (Czarny Lasek \u2014 XIX w.).<\/strong> Wie\u015b powsta\u0142a w wyniku dziewi\u0119tnastowiecznych i dwudziestowiecznych parcelacjach folwarku i maj\u0105tku ziemskiego w Kuczkach. W roku 1880 wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 8 obej\u015b\u0107 gospodarskich na 124 morgach.<\/p>\n\n\n\n 4. DRO\u017bANKI \u2014 (Dro\u017canki \u2014 XIX w.).<\/strong> Wie\u015b powsta\u0142a w wyniku dziewi\u0119tnastowiecznych i dwudziestowiecznych parcelacjach folwarku i maj\u0105tku ziemskiego w Kuczkach. W roku 1880 sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 14 gospodarstw na 265 morgach. Podmostki (ob. przysi\u00f3\u0142ek) sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w tym czasie z 10 gospodarstw na 154 morgach, a Korytka (ob. przysi\u00f3\u0142ek) sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w tym czasie z 6 gospodarstw na 209 morgach.<\/p>\n\n\n\n 5. GRZMUCIN \u2014 (Grumcino \u2014 1191, Grzmuczyn \u2014 1470-80, Grzmuczin \u2014 1578).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Sama nazwa wioski wskazuje na wczesno\u015bredniowieczne korzenie (XI\u2013XII wiek). Pochodzi od zdrobnia\u0142ego imienia, kt\u00f3rego pierwszy cz\u0142on brzmia\u0142: \u201eGrzm-\u201d, np. Grzmis\u0142aw, Grzmus\u0142aw, Grzmimierz, Grzmimir itp.<\/p>\n\n\n\n Pierwsza pisana, \u017ar\u00f3d\u0142owa wzmianka o wsi pochodzi z roku 1191, kiedy to wymieniono j\u0105 w\u015br\u00f3d p\u0142ac\u0105cych dziesi\u0119cin\u0119 na rzecz ko\u015bcio\u0142a NMP w Sandomierzu. Kolejna wzmianka pochodzi dopiero z roku 1361 i dotyczy\u0142a rycerza piecz\u0119tuj\u0105cego si\u0119 herbem W\u0105\u017c. Wzmianka z roku 1411 dotyczy Jana i Piotra Koracz\u00f3w z Grzmucina i K\u0142onowa tego samego herbu. Piotr Koracz z Grzmucina wzmiankowany jest jeszcze w roku 1418.<\/p>\n\n\n\n Jan D\u0142ugosz w Liber Beneficiorum (1470-80) podaje, \u017ce wie\u015b znajduje si\u0119 w parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skarzyszowie i nale\u017cy do braci: Stanis\u0142awa, Miko\u0142aja i Andrzeja Koracz\u00f3w herbu W\u0105\u017c. We wsi by\u0142o 8 p\u00f3\u0142\u0142ank\u00f3w kmiecych, 3 karczmy na rolach oraz 3 zagrodnik\u00f3w z rolami. We wsi by\u0142y tak\u017ce 3 folwarki rycerskie. Dziesi\u0119cin\u0119 zbiera\u0142 pleban skaryszewski.<\/p>\n\n\n\n Pod rokiem 1508 wzmiankowany jest jako dziedzic Grzmucina Jakub Koracz. Oko\u0142o 1540 roku na jaki\u015b czas cz\u0119\u015b\u0107 wsi wesz\u0142a w posiadanie Piotra Kochanowskiego (do 1546 roku). W roku 1547 jak\u0105\u015b cz\u0105stk\u0119 Grzmucina posiada\u0142 niejaki Walenty Jaszowski.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z rejestrem poborowym podymnego woj. sandomierskiego z roku 1569 wie\u015b Grzmucin mia\u0142a dw\u00f3ch w\u0142a\u015bcicieli: Jana, Walentego i Bart\u0142omieja D\u0105browskich herbu Nieczuja, w kt\u00f3rych cz\u0119\u015bci by\u0142 co najmniej jeden folwark na 1 \u0142anie oraz 10 zagr\u00f3d. Drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi trzyma\u0142 Stanis\u0142aw Koracz herbu W\u0105\u017c (W\u0119\u017cyk) i by\u0142o w niej: folwark na 1 \u0142anie oraz 6 zagr\u00f3d.<\/p>\n\n\n\n Koraczowie i D\u0105browscy utrzymali si\u0119 w Grzmucinie do pocz\u0105tk\u00f3w XVII wieku. Koraczowie, ju\u017c jako Klonowscy przenie\u015bli si\u0119 na ziemi\u0119 lwowsk\u0105.<\/p>\n\n\n\n W 2 po\u0142owie XVII wieku ca\u0142y Grzmucin i Wojs\u0142awice nale\u017ca\u0142y ju\u017c do Sulikowskich. Od nich naby\u0142 te wioski w roku 1683 Stanis\u0142aw Gembarzewski herbu Awdaniec lub Ogo\u0144czyk. Od jego spadkobierc\u00f3w naby\u0142 te wioski w roku 1754 Micha\u0142 Antoni Latalski z \u0141abiszyna herbu Prawdzic. W roku 1784 jego syn Ignacy sprzeda\u0142 t\u0119 wie\u015b Wiktorynowi Gorzkowskiemu herbu Tarnawa. Pod koniec XVIII wieku stosunki w\u0142asno\u015bciowe we wsi s\u0105 pogmatwane, gdy\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a jako w\u0142a\u015bcicieli wymieniaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c Jana Nepomucena de Laveaux herbu Laveaux, kt\u00f3ry jako w\u0142a\u015bciciel zmar\u0142 w 1808 roku. W tym samym roku w\u0142adze austriackie przeprowadzi\u0142y spis w\u0142asno\u015bciowo-poborowy. Grzmucin stanowi\u0142 o\u015brodek tzw. dominium. Jego w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 jednak Wiktor Gorzkowski. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 w tym czasie z 23 domostw (w tym zabudowania dworskie), kt\u00f3re zamieszkiwa\u0142o 39 rodzin. Wie\u015b liczy\u0142a \u0142\u0105cznie 152 mieszka\u0144c\u00f3w. We wsi by\u0142 dw\u00f3r, w kt\u00f3rym zamieszkiwa\u0142o 4 przedstawicieli szlachty. Ponadto we wsi by\u0142o 17 ch\u0142op\u00f3w (gospodarzy), 15 cha\u0142upnik\u00f3w i 2 rodziny o nieustalonym statusie.<\/p>\n\n\n\n W roku 1827 wie\u015b mia\u0142a 22 dymy i liczy\u0142a 170 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W roku 1837 zmar\u0142 Hipolit Gorzkowski, syn Wiktoryna, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c nosi\u0142 tytu\u0142 dziedzica Grzmucina.<\/p>\n\n\n\n Oko\u0142o 1880 roku we wsi by\u0142o 57 gospodarstw, a sama wie\u015b liczy\u0142a 397 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b by\u0142a tu\u017c po uw\u0142aszczeniu i parcelacji folwarku Grzmucin (561 m\u00f3rg grunt\u00f3w ornych i 277 m\u00f3rg lasu). W tym czasie koloni\u015bci obejmowali 991 m\u00f3rg. Miejscowi ch\u0142opi gospodarowali wcze\u015bniej na 315 morgach. We wsi funkcjonowa\u0142y w tym czasie dwa m\u0142yny. Do wioski nale\u017ca\u0142 przysi\u00f3\u0142ek biedak\u00f3w: Grzmuckie Budy (Budy-Grabie), kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z 9 obej\u015b\u0107 i liczy\u0142 33 mieszka\u0144c\u00f3w i 109 m\u00f3rg. W tym czasie wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu radomskiego i nale\u017ca\u0142a do gminy i parafii p.w. \u015bw. Jakuba w Skaryszewie.<\/p>\n\n\n\n Obecnie wie\u015b liczy ok. 350 mieszka\u0144c\u00f3w. Wie\u015b posiada kilka ma\u0142ych przysi\u00f3\u0142k\u00f3w: wspomniane Budy-Grabie, Trzy Morgi, Nowiny i Star\u0105 Wie\u015b. Od kilku lat rzmucin jest wiosk\u0105 parafialn\u0105 z ko\u015bcio\u0142em p.w. \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbe (ok. 600 wiernych).<\/p>\n\n\n\n 6. KARSZ\u00d3WKA \u2014 (Karsz\u00f3wka \u2014 XIX w.). <\/strong>Najm\u0142odsza wie\u015b w gminie G\u00f3zd powsta\u0142a z podzia\u0142u wsi G\u00f3zd. Nazwa wsi pochodzi od s\u0142owa karczowa\u0107: najpierw \u2014 Karcz\u00f3wka, a z biegiem lat \u2014 Karsz\u00f3wka.<\/p>\n\n\n\n 7. KIEDRZY\u0143 \u2014 (Kiedrzy\u0144 \u2014 XIX w.).<\/strong> W roku 1827 wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 18 dym\u00f3w i liczy\u0142a 129 mieszka\u0144c\u00f3w na 256 morgach. Przed rokiem 1883 wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad klucza d\u00f3br ma\u0142\u0119czy\u0144skich. Liczy\u0142a wtedy 23 gospodarstwa na 319 morgach. Administracyjnie nale\u017ca\u0142a do powiatu radomskiego, gminy Kuczki i parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skaryszewie.<\/p>\n\n\n\n 8. KLWATKA (KR\u00d3LEWSKA) \u2014 (Chrwathi \u2014 1470-80, Krwathka \u2014 1578, Krwatka \u2014 1665, 1789).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Etymologia nazwy wsi wskazuje puszcza\u0144skie pochodzenie nazwy. Staropolskie s\u0142owo \u201eklwa\u0107\u201d znaczy: k\u0105sa\u0107, gry\u017a\u0107, dzioba\u0107 lub wyszarpywa\u0107 (k\u0142ami). Klwatka \u2014 to niewielki fragment terenu wyszarpany lub wygryziony (puszczy?). Wie\u015b mog\u0142a powsta\u0107 w czasie kolonizacji Puszczy Kozienickiej prowadzonej po najazdach mongolsko-tatarskich w 2 po\u0142owie XIII wieku. Nie wiadomo w kt\u00f3rym roku i przez kogo zosta\u0142a przeniesiona na prawo niemieckie. Najprawdopodobniej sta\u0142o si\u0119 to w 3 lub 4 \u0107wierci XIV wieku.<\/p>\n\n\n\n Jan D\u0142ugosz w Liber Beneficiorum (1470-80) wzmiankuje dwie Klwatki (Powa\u0142y i Firleja), pierwsza znajduje si\u0119 w parafii Stary Radom i le\u017cy kilka km na p\u00f3\u0142noc od Radomia, a druga nieco na p\u00f3\u0142noc od niej, ale ju\u017c w parafii Wsola. B\u0142\u0119dnie umieszcza j\u0105 r\u00f3wnie\u017c w parafii Stary Radom, do kt\u00f3rej w\u0142a\u015bnie nale\u017ca\u0142a… trzecia Klwatka \u2014 Kr\u00f3lewska. Wiosk\u0119 t\u0119 najzupe\u0142niej przeoczy\u0142 lub co bardziej prawdopodobne by\u0142a w trakcie lokacji i zasiedlania, czyli zwolniona z wszelkich powinno\u015bci przez 20 lat (tzw. wolnizny), w tym dziesi\u0119ciny.<\/p>\n\n\n\n Lustracja d\u00f3br kr\u00f3lewskich woj. sandomierskiego z roku 1565 podaje, \u017ce we wsi jest folwark oraz 10 kmieci na 5 \u0142anach, m\u0142yn i dwa stawy. Dzier\u017cawc\u0105 wsi by\u0142 w tym czasie niejaki Andrzej Myszkowski.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z rejestrem poborowym podymnego z roku 1569 wie\u015b Klwatka Kr\u00f3lewska nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br kr\u00f3lewskich i w tym\u017ce roku stanowi\u0142a uposa\u017cenie burgrabiego zamku radomskiego Jana Modrzewskiego. W tej cz\u0119\u015bci wsi by\u0142 folwark oraz 7 kmieci na tzw. p\u00f3\u0142\u0142ankach (12\u201413,5 ha).<\/p>\n\n\n\n W roku 1665 dzier\u017cawc\u0105 d\u00f3br kr\u00f3lewskich w Klwatce i cz\u0119\u015bci Ma\u0142\u0119czyna by\u0142 Bernard Gozdecki (zm. w 1670 roku), ale faktycznymi podnajemcami tej\u017ce dzier\u017cawy od roku 1643 byli Jakub Szumowski i Ewa Kad\u0142ubska. We wsi w tym czasie by\u0142 dw\u00f3r i folwark na 3 \u0142anach. We wsi by\u0142o 8 kmieci na \u00bc \u0142ana ka\u017cdy, na kolejnych 3 \u0142anach nie by\u0142o nikogo, ponadto by\u0142o tu te\u017c 3 zagrodnik\u00f3w ima\u0142y m\u0142yn.<\/p>\n\n\n\n Niestety nie znamy kolejnych dzier\u017cawc\u00f3w kr\u00f3lewszczyzn w Klwatce. Najprawdopodobniej pod koniec XVII wieku dzier\u017cawc\u0105 wsi by\u0142 w\u0142a\u015bciciel s\u0105siedniego Grzmucina i Wojs\u0142awic Stanis\u0142aw Gembarzewski herbu Awdaniec lub Ogo\u0144czyk., kt\u00f3ry naby\u0142 wspomniane wioski w roku 1683. Od jego spadkobierc\u00f3w naby\u0142 te wioski w roku 1754 Micha\u0142 Antoni Latalski z Latalic herbu Prawdzic. Zmar\u0142 w roku 1779, a dobra po nim przej\u0119\u0142a Jadwiga z Korytowskich Latalska, kt\u00f3ra niebawem ponownie wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Tomasza Sulerzyckiego herbu Junosza. W roku 1784 syn Micha\u0142a Antoniego Latalskiego, Ignacy sprzeda\u0142 wie\u015b Grzmucin Wiktorynowi Gorzkowskiemu herbu Tarnawa.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z danymi lustracji d\u00f3br kr\u00f3lewskich z roku 1789 we wsi Krwatka (Klwatka) by\u0142 dw\u00f3r murowany (3 pokoje, 4 gabinety, kuchnia z dwoma izbami oraz spi\u017carnia) oraz zabudowania dworskie i folwarczne: 4 kurniki, wozownia, 2 stajnie, 2 kom\u00f3rki, 2 piwnice, spichlerz, 2 stodo\u0142y, okolista obora oraz wysoki parkan wok\u00f3\u0142 zabudowa\u0144 z daszkiem. Wszystkie zabudowania opr\u00f3cz stod\u00f3\u0142 pokryte gontem. We wsi pr\u00f3cz r\u00f3l kmiecych i zagrodnik\u00f3w by\u0142 jeszcze m\u0142yn (nieczynny), browar oraz karczma. Do maj\u0105tku kr\u00f3lewskiego w Klwatce nale\u017ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wsi Ma\u0142eczyn. Najprawdopodobniej Tomasz Sulerzycki by\u0142 ostatnim kr\u00f3lewskim dzier\u017cawc\u0105 Klwatki i cz\u0119\u015bci Ma\u0142eczyna, gdy\u017c po roku 1795 dobra kr\u00f3lewskie zarekwirowa\u0142y w\u0142adze austriackie i przekszta\u0142ci\u0142y w rz\u0105dowe dobra kameralne.<\/p>\n\n\n\n Na prze\u0142omie 1807\/8 roku w\u0142adze austriackie przeprowadzi\u0142y spis w\u0142asno\u015bciowo-poborowy. Klwatka stanowi\u0142 o\u015brodek d\u00f3br kameralnych. Do\u017cywotnimi dzier\u017cawcami byli Tomasz i Jadwiga Sulerzyccy, kt\u00f3rzy wymieniani byli w roku 1801 i 1808. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 w tym czasie z 20 domostw (w tym zabudowania dworskie), kt\u00f3re zamieszkiwa\u0142o 30 rodzin. Wie\u015b liczy\u0142a \u0142\u0105cznie 123 mieszka\u0144c\u00f3w. We wsi by\u0142 dw\u00f3r, w kt\u00f3rym zamieszkiwa\u0142o 2 przedstawicieli szlachty. Ponadto we wsi by\u0142o 15 ch\u0142op\u00f3w (gospodarzy), 11 cha\u0142upnik\u00f3w i 1 rodzina o nieustalonym statusie.<\/p>\n\n\n\n W roku 1827 wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 19 dom\u00f3w i liczy\u0142a 137 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W roku 1864 wie\u015b dziedziczyli: W\u0142adys\u0142aw i Katarzyna Duninowie oraz matka Petronela Dunin. W tym samym czasie wie\u015b nale\u017ca\u0142a do powiatu radomskiego i gminy Kuczki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a znajdowa\u0142 si\u0119 w Skaryszewie.<\/p>\n\n\n\n Po roku 1867 wie\u015b podzielono na trzy cz\u0119\u015bci: Klwatka Kr\u00f3lewska Wie\u015b, Klwatka Kr\u00f3lewska A i Klwatka Kr\u00f3lewska B. Pierwsza Klwatka (A) liczy\u0142a w roku 1880 25 dom\u00f3w i 182 mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy gospodarowali na 232 morgach. W tej cz\u0119\u015bci wsi by\u0142 dw\u00f3r i folwark, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 218 m\u00f3rg (w tym: 175 m\u00f3rg ziemi ornej, 16 m\u00f3rg \u0142\u0105k, 2 morgi pastwisk, 7 m\u00f3rg lasu i 6 m\u00f3rg nieu\u017cytk\u00f3w) zabudowa\u0144 folwarcznych drewnianych by\u0142o 12. Druga Klwatka (B) sk\u0142ada\u0142a si\u0119 a 14 dom\u00f3w i liczy\u0142a 138 mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy gospodarowali na 161 morgach. W tej cz\u0119\u015bci wsi r\u00f3wnie\u017c by\u0142 dw\u00f3r i folwark, kt\u00f3ry obejmowa\u0142 418 m\u00f3rg (w tym: 325 m\u00f3rg ziemi ornej, 42 morgi \u0142\u0105k, 30 m\u00f3rg pastwisk i 21 m\u00f3rg nieu\u017cytk\u00f3w) zabudowa\u0144 folwarcznych drewnianych by\u0142o 11. Sama wie\u015b Klwatka Kr\u00f3lewska mia\u0142a 42 gospodarstwa na 428 morgach. Do Klwatki nale\u017ca\u0142 przysi\u00f3\u0142ek Tomasz\u00f3w, w kt\u00f3rym by\u0142o 5 obej\u015b\u0107 na 61 morgach.<\/p>\n\n\n\n W latach: 1955\u201373 Klwatka Kr\u00f3lewska by\u0142a siedzib\u0105 Gromadzkiej Rady Narodowej.<\/p>\n\n\n\n 9. K\u0141ON\u00d3W \u2014 (Clonouo \u2014 1191, Klonow Maior \u2014 1470-80, Klonow Magna \u2014 1578).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Stara wie\u015b, o wczesno\u015bredniowiecznych korzeniach. Pierwsza pisana, \u017ar\u00f3d\u0142owa wzmianka o wsi pochodzi z roku 1191, kiedy to wymieniono j\u0105 w\u015br\u00f3d p\u0142ac\u0105cych dziesi\u0119cin\u0119 na rzecz ko\u015bcio\u0142a NMP w Sandomierzu. Na pocz\u0105tku XIV wieku zamieszkiwali j\u0105 przedstawiciele rodu rycerskiego piecz\u0119tuj\u0105cego si\u0119 herbami Awdaniec (Abdank) i Doliwa. I tak z ksi\u0105g s\u0105dowych z roku 1386 znany jest Micha\u0142 z K\u0142onowa herbu Awdaniec, kt\u00f3ry by\u0142 s\u0105dzony za udzia\u0142 w \u0142upieskim napadzie na klasztor w Sieciechowie. W tym samym roku Mieczs\u0142aw i Maciej z B\u0142otnicy herbu Doliwa wystarali si\u0119 o przeniesienie wsi K\u0142on\u00f3w na prawo niemieckie. Najprawdopodobniej mieli tu w tym czasie jakie\u015b cz\u0119\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Nazwa wsi najprawdopodobniej pochodzi od staropolskiego s\u0142owa \u2014 \u201ek\u0142omni\u0107\u201d = \u0142owi\u0107 zwierzyn\u0119 w sieci (g\u0142\u00f3wnie drobn\u0105 zwierzyn\u0119, np. zaj\u0105ce lub ptaki). Pierwotna nazwa wsi mog\u0142a brzmie\u0107: K\u0142omn\u00f3w, czyli miejsce gdzie \u0142owiono zwierzyn\u0119 w sieci lub miejsce zamieszka\u0142e przez ludzi specjalizuj\u0105cych si\u0119 w tej umiej\u0119tno\u015bci \u0142owieckiej.<\/p>\n\n\n\n W roku 1447 bracia: Micha\u0142, Miko\u0142aj i Jakub dziel\u0105 si\u0119 dobrami w Klonowie i okolicy. W latach 1452-53 jako s\u0119dzia grodzki radomski wzmiankowany by\u0142 wspomniany wy\u017cej Micha\u0142.<\/p>\n\n\n\n Jan D\u0142ugosz w Liber Beneficiorum (1470-80) podaje, \u017ce wie\u015b znajduje si\u0119 w parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skarzyszowie i nale\u017cy do braci: Miko\u0142aja i Z\u0142otego oraz ich stryja Jakuba herbu Awdaniec. We wsi by\u0142o 16 \u0142an\u00f3w kmiecych, od kt\u00f3rych dziesi\u0119cin\u0119 zbiera prepozyt kolegiaty sandomierskiej. We wsi by\u0142o kilka karczm, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o 11 r\u00f3l (p\u00f3l) oraz kilkunastu zagrodnik\u00f3w bez r\u00f3l. We wsi by\u0142y tak\u017ce 3 dwory i folwarki rycerskie. Dziesi\u0119cin\u0119 zbiera\u0142 pleban skaryszewski.<\/p>\n\n\n\n W latach 1487\u201392 Jakub K\u0142onowski z K\u0142onowa Wielkiego by\u0142 s\u0119dzi\u0105 nadwornym kr\u00f3lewskim.<\/p>\n\n\n\n Dziedzicem cz\u0119\u015bci K\u0142onowa Wielkiego w roku 1508 by\u0142 Stanis\u0142aw K\u0142onowski herbu Awdaniec.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z rejestrem poborowym podymnego woj. sandomierskiego z roku 1569 wie\u015b K\u0142on\u00f3w mia\u0142a dw\u00f3ch w\u0142a\u015bcicieli: Zygmunta Go\u0142yckiego herbu Kotwicz i Joachima Kolanowskiego herbu Bogoria. W cz\u0119\u015bci Go\u0142yckiego by\u0142 folwark, 1 \u00bd \u0142ana kmiecego i 7 komornik\u00f3w. W cz\u0119\u015bci Kolanowskiego r\u00f3wnie\u017c by\u0142 folwark i 1 pusty \u0142an (niezasiedlony).<\/p>\n\n\n\n W K\u0142onowie Wielkim jaki\u015b K\u0142onowski wzmiankowany jest jeszcze w roku 1599. Ostatecznie K\u0142onowscy znikaj\u0105 z tych teren\u00f3w w roku 1646.<\/p>\n\n\n\n Nie znamy kolejnych w\u0142a\u015bcicieli K\u0142onowa. By\u0107 mo\u017ce w 2 po\u0142. XVIII wieku K\u0142on\u00f3w trafi\u0142 w r\u0119ce wielkopolskiego rodu Chociszewskich herbu Junosza, poprzez ma\u0142\u017ce\u0144stwo szambelana kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta \u2014 Antoniego, o\u017cenionego z Ludwik\u0105 Karczewsk\u0105. Z tego ma\u0142\u017ce\u0144stwa znani s\u0105 synowie: Jan Nepomucen, Erazm i J\u00f3zef. W\u0142a\u015bnie Jan Nepomucen Chociszewski wymieniany jest od roku 1801 w austriackim spisie w\u0142asno\u015bciowo-poborowego z prze\u0142omu roku 1807\/8 jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br. Z tym, \u017ce dobra k\u0142onickie dzier\u017cawi\u0142 niejaki Ignacy Szymo\u0144ski. W tym czasie wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 28 domostw i 32 rodzin (23 ch\u0142opskie, 8 cha\u0142upnik\u00f3w i 1 nieokre\u015blona), a ca\u0142a wie\u015b liczy\u0142a 104 mieszka\u0144c\u00f3w (14 m\u0119\u017cczyzn w wieku poborowym). W roku 1813, jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br K\u0142on\u00f3w wzmiankowany by\u0142, brat Jana \u2014 s\u0119dzia powiatu krasnostawskiego J\u00f3zef (co najmniej do roku 1832).<\/p>\n\n\n\n Kolejnym w\u0142a\u015bcicielem by\u0142 Jan Kanty \u0141ab\u0119dzki oraz jego syn Konstanty (ur. w 1819 roku). W roku 1852 Jan Kanty \u0141ab\u0119dzki udowodni\u0142 swoje szlachectwo w Kr\u00f3lestwie Polskim.<\/p>\n\n\n\n Chociszewscy herbu Junosza nie znikn\u0119li jednak z tych teren\u00f3w, gdy\u017c w roku 1856, ich przedstawiciela \u2014 Jana, spotykamy, jako w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Kuczki i Niemianowice.<\/p>\n\n\n\n W roku 1827 wie\u015b mia\u0142a 28 dym\u00f3w i liczy\u0142a 283 mieszka\u0144c\u00f3w. Oko\u0142o 1880 roku we wsi by\u0142o 41 dom\u00f3w (31 gospodarstw na 590 morgach), a sama wie\u015b liczy\u0142a 420 mieszka\u0144c\u00f3w. Ch\u0142opi gospodarowali w tym czasie \u0142\u0105cznie na 687 morgach. Nale\u017c\u0105cy do wsi przysi\u00f3\u0142ek J\u00f3zefatka (od imienia J\u00f3zefa Chociszewskiego?) w tym czasie mia\u0142 14 gospodarstw na 176 morgach. Do maj\u0105tku ziemskiego K\u0142on\u00f3w w roku 1864 nale\u017ca\u0142y folwarki: K\u0142on\u00f3w i K\u0142on\u00f3wek. Pierwszy obejmowa\u0142 735 m\u00f3rg (184 morgi grunt\u00f3w ornych, 60 m\u00f3rg \u0142\u0105k, 22 morgi pastwisk, 458 m\u00f3rg lasu i 11 m\u00f3rg nieu\u017cytk\u00f3w) posiada\u0142 on 12 budynk\u00f3w drewnianych; drugi folwark K\u0142on\u00f3wek, obejmowa\u0142 722 morgi. Wie\u015b by\u0142a tu\u017c po uw\u0142aszczeniu i cz\u0119\u015bciowym rozparcelowaniu wspomnianego folwarku (K\u0142on\u00f3w), ale nadal nale\u017ca\u0142o do niego 277 m\u00f3rg.<\/p>\n\n\n\n Wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu radomskiego, gminy Kuczki i nale\u017ca\u0142a do parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skaryszewie (do roku 1900).<\/p>\n\n\n\n W latach: 1955\u201373 K\u0142on\u00f3w by\u0142 siedzib\u0105 Gromadzkiej Rady Narodowej.<\/p>\n\n\n\n 10. K\u0141ON\u00d3WEK KOLONIA<\/strong>. Wie\u015b powsta\u0142a w wyniku dziewi\u0119tnastowiecznych i dwudziestowiecznych parcelacjach folwarku i maj\u0105tku ziemskiego K\u0142on\u00f3wek.<\/p>\n\n\n\n 11. K\u0141ON\u00d3WEK WIE\u015a \u2014 (Klonow Minior \u2014 1470-80, Klonow Gniewoz \u2014 1508).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Podobnie jak s\u0105siedni K\u0142on\u00f3w (Wielki) wie\u015b powsta\u0142 co najmniej w 2 po\u0142owie XIV wieku. Nie wiemy, czy zosta\u0142a wydzielona ze wspomnianego i istniej\u0105cego wcze\u015bniej K\u0142onowa, czy te\u017c lokowana by\u0142a jako samodzielna wie\u015b. Niewykluczone, \u017ce K\u0142on\u00f3w Ma\u0142y to ta cz\u0119\u015b\u0107, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do braci Mieczys\u0142awa i Macieja z B\u0142otnicy herbu Doliwa. Nazwa wsi zob. K\u0142on\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jan D\u0142ugosz w Liber Beneficiorum (1470-80) podaje, \u017ce wie\u015b znajduje si\u0119 w parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skarzyszowie i nale\u017cy Stanis\u0142awa Gniewosza herbu Zgraja (ob. wizerunek herbu nieznany, zanik\u0142 w ko\u0144cu XV wieku). We wsi by\u0142y 4 \u0142any kmiece, we wsi jest tak\u017ce folwark rycerski z karczm\u0105 z rol\u0105 oraz 1 zagroda z rol\u0105. Dziesi\u0119cin\u0119 zbiera\u0142 pleban skaryszewski, jak i prepozyt kolegiaty sandomierskiej.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z rejestrem poborowym podymnego woj. sandomierskiego z roku 1569 wie\u015b K\u0142on\u00f3wek (wtedy K\u0142on\u00f3w Gniewosza) nale\u017ca\u0142a do Krzysztofa Gniewosza herbu Ko\u015bciesza. We wsi by\u0142 folwark i 4 \u0142any kmiece oraz 2 zagrody zagrodnik\u00f3w. W pobli\u017cu K\u0142on\u00f3wka znajdowa\u0142a si\u0119 \u015bwie\u017co lokowana wie\u015b o nazwie BOROWIEC. P\u00f3\u017aniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a ju\u017c jej nie wymieniaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Nic nie wiadomo o p\u00f3\u017aniejszych losach wsi K\u0142os\u00f3wek z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 tak jak okoliczne miejscowo\u015bci przechodzi\u0142a w r\u00f3\u017cne r\u0119ce szlacheckie.<\/p>\n\n\n\n Nie znamy kolejnych w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br K\u0142on\u00f3w, w sk\u0142ad kt\u00f3rych wchodzi\u0142a wie\u015b K\u0142on\u00f3wek. By\u0107 mo\u017ce w 2 po\u0142. XVIII wieku dobra te trafi\u0142y w r\u0119ce wielkopolskiego rodu Chociszewskich herbu Junosza, poprzez ma\u0142\u017ce\u0144stwo szambelana kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta \u2014 Antoniego, o\u017cenionego z Ludwik\u0105 Karczewsk\u0105. Z tego ma\u0142\u017ce\u0144stwa znani s\u0105 synowie: Jan Nepomucen, Erazm i J\u00f3zef. W\u0142a\u015bnie Jan Nepomucen Chociszewski wymieniany jest od roku 1801 w austriackim spisie w\u0142asno\u015bciowo-poborowego z prze\u0142omu roku 1807\/8 jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br K\u0142on\u00f3w. Z tym, \u017ce dobra k\u0142onickie dzier\u017cawi\u0142 w tym czasie niejaki Ignacy Szymo\u0144ski. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 26 domostw (w tym: dworskie) i 35 rodzin (2 przedstawicieli szlachty, 21 ch\u0142opskich, 10 cha\u0142upnik\u00f3w i 2 nieokre\u015blonych), a ca\u0142a wie\u015b liczy\u0142a 131 mieszka\u0144c\u00f3w (26 m\u0119\u017cczyzn w wieku poborowym). W roku 1813, jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br K\u0142on\u00f3w wzmiankowany by\u0142, brat Jana \u2014 s\u0119dzia powiatu krasnostawskiego J\u00f3zef (co najmniej do roku 1832).<\/p>\n\n\n\n Kolejnym w\u0142a\u015bcicielem d\u00f3br K\u0142on\u00f3w (w tym K\u0142on\u00f3wka) by\u0142 Jan Kanty \u0141ab\u0119dzki oraz jego syn Konstanty (ur. w 1819 roku). W roku 1852 Jan Kanty \u0141ab\u0119dzki udowodni\u0142 swoje szlachectwo w Kr\u00f3lestwie Polskim.<\/p>\n\n\n\n Chociszewscy herbu Junosza nie znikn\u0119li jednak z tych teren\u00f3w, gdy\u017c w roku 1856, ich przedstawiciela \u2014 Jana, spotykamy, jako w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br Kuczki i Niemianowice.<\/p>\n\n\n\n W roku 1827 wie\u015b mia\u0142a 27 dym\u00f3w i liczy\u0142a 209 mieszka\u0144c\u00f3w. Oko\u0142o 1880 roku we wsi by\u0142o 34 dom\u00f3w (29 gospodarstw na 496 morgach), a sama wie\u015b liczy\u0142a 423 mieszka\u0144c\u00f3w. Ch\u0142opi gospodarowali w tym czasie \u0142\u0105cznie na 608 morgach. Do folwarku K\u0142on\u00f3wek (w dobrach K\u0142on\u00f3w) w roku 1864 nale\u017ca\u0142o \u0142\u0105cznie 722 morgi (510 m\u00f3rg grunt\u00f3w ornych, 84 morgi \u0142\u0105k, 112 m\u00f3rg pastwisk i 16 m\u00f3rg nieu\u017cytk\u00f3w. Zabudowania folwarczne sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z 5 budynk\u00f3w murowanych i 13 drewnianych.<\/p>\n\n\n\n Wie\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad powiatu radomskiego, gminy Kuczki i nale\u017ca\u0142a do parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skaryszewie (do roku 1900)<\/p>\n\n\n\n 12. KUCZKI KOLONIA <\/strong>Wie\u015b powsta\u0142a w wyniku dziewi\u0119tnastowiecznych i dwudziestowiecznych parcelacjach folwarku i maj\u0105tku ziemskiego w Kuczkach.<\/p>\n\n\n\n 13. KUCZKI WIE\u015a \u2014 (Kuczki \u2014 1578).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Etymologia nazwy wsi wskazuje \u017ce wie\u015b powsta\u0142a w czasie post\u0119puj\u0105cego, kolejnego etapu kolonizacji Puszczy Kozienickiej prowadzonej na prze\u0142omie XIV i XV wieku. Nie wiadomo w kt\u00f3rym roku i przez kogo zosta\u0142a przeniesiona na prawo niemieckie. Najprawdopodobniej sta\u0142o si\u0119 to w 1 lub 2 \u0107wierci XV wieku. Wracaj\u0105c do etymologii nazwy wsi to w j\u0119zyku staropolskim \u201ekucza\u201d = sza\u0142as, lichy budyneczek, buda le\u015bna. \u201eKuczki\u201d to \u015br\u00f3dle\u015bna osada sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z prowizorycznych budynk\u00f3w, bud i sza\u0142as\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Jan D\u0142ugosz w Liber Beneficiorum (1470-80) nie wspomina tej wioski. Musia\u0142a ona by\u0107 niedawno lokowana. Lokacji musieli dokona\u0107 przedstawiciele rodu piecz\u0119tuj\u0105cego si\u0119 herbem W\u0105\u017c z Kroczowa, gdy\u017c w roku 1482 cz\u0119\u015b\u0107 wsi kupi\u0142 od Doroty, wdowy po Jakubie z Kroczowa oraz Ma\u0142gorzaty Miko\u0142ajowej z Parzenic, niejaki Miko\u0142aj z Kuczek i Woli Woszczy\u0144skiej herbu Ogo\u0144czyk. Wniosek z tego, \u017ce wie\u015b mog\u0142a by\u0107 za\u0142o\u017cona w po\u0142owie XV wieku.<\/p>\n\n\n\n W roku 1508 wymieniany jest Stanis\u0142aw z Kuczek herbu Ogo\u0144czyk (zapewne syn Miko\u0142aja). Jego synami byli: Andrzej, Jan i Hieronim Kuczkowscy, wzmiankowani pod rokiem 1521. Oko\u0142o 1544 roku wzmiankowany jest syn Jana \u2014 Dominik Kuczkowski.<\/p>\n\n\n\n Wymienia j\u0105 dopiero rejestr poborowy podatku podymnego woj. sandomierskiego z roku 1569. Ju\u017c wtedy podzielona by\u0142a mi\u0119dzy czterech w\u0142a\u015bcicieli: Pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 posiada\u0142a El\u017cbieta Kuczkowska; drug\u0105 \u2014 Kasper Kuczkowski; trzeci\u0105 \u2014 Wojciech Kuczkowski (wszyscy tym razem herbu… \u015alepowron), a czwart\u0105 \u2014 bracia: Joachim i Miko\u0142aj Piotrowscy herbu Korwin. W pierwszej cz\u0119\u015bci by\u0142 dworek i ma\u0142y folwark na 1 \u0142anie oraz 3 kmieci na p\u00f3\u0142\u0142ankach, 3 zagrody zagrodnik\u00f3w oraz 1 rzemie\u015blnik; w drugiej cz\u0119\u015bci by\u0142 r\u00f3wnie\u017c ma\u0142y dw\u00f3r z folwarczkiem na 1 \u0142anie oraz 3 kmieci na p\u00f3\u0142\u0142ankach i 2 komornik\u00f3w. W trzeciej cz\u0119\u015bci ma\u0142y dw\u00f3r i folwarczek na 1 \u0142anie oraz 1 kmie\u0107 na p\u00f3\u0142\u0142anku. Piotrowscy r\u00f3wnie\u017c mieli dw\u00f3r z folwarczkiem na 1 \u0142anie oraz 1 \u0142an kmiecy i 1 zagrodnika.<\/p>\n\n\n\n Jeszcze w roku 1598 wzmiankowani s\u0105 jako dziedzice Kuczek: Jerzy i Kasper Kuczkowscy, p\u00f3\u017aniej \u017ar\u00f3d\u0142a nie wspominaj\u0105 ju\u017c o tej rodzinie.<\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tku XVII wieku jakie\u015b cz\u0119\u015bci wsi maj\u0105 tu przedstawiciele rodu Kochanowskich herbu Korwin. Kolejnymi w\u0142a\u015bcicielami byli: Promi\u0144scy w po\u0142owie XVII wieku, a po nich Krzysztof Go\u017adzikowski herbu \u0141ab\u0119d\u017a o\u017ceniony z Izabell\u0105 Brudzynia, a nast\u0119pnie jego syn \u2014 W\u0142adys\u0142aw (\u017cy\u0142 jeszcze ok. 1710 roku). Jakie\u015b cz\u0105stki mia\u0142 w Kuczkach pleban ko\u015bcio\u0142a p.w. \u015bw. Wac\u0142awa w Starym Radomiu w latach 1697-1711, brat W\u0142adys\u0142awa \u2014 Krzysztof.<\/p>\n\n\n\n W roku 1777 wie\u015b kupi\u0142 Kazimierz Brudzicki herbu Syrokomla. Dziedziczyli po nim kolejno syn i wnuk: Antoni i Kazimierz. W\u0142a\u015bnie Kazimierz Brudzicki wymieniany jest od roku 1801 w austriackim spisie w\u0142asno\u015bciowo-poborowego z prze\u0142omu roku 1807\/8 jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Kuczki. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 18 domostw (w tym: zabudowania dworskie) i 24 rodziny (3 przedstawicieli szlachty, 9 ch\u0142opskich, 11 cha\u0142upnik\u00f3w i 6 nieokre\u015blonych), a ca\u0142a wie\u015b liczy\u0142a 109 mieszka\u0144c\u00f3w (27 m\u0119\u017cczyzn w wieku poborowym).<\/p>\n\n\n\n W roku 1843 Kazimierz (junior) Brudzicki udowodni\u0142 swoje szlachectwo w Kr\u00f3lestwie Polskim w roku 1843.<\/p>\n\n\n\n W XVIII wieku w Kuczkach istnia\u0142a kaplica przydworska, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a mieszka\u0144com dworu i folwarku.<\/p>\n\n\n\n W roku 1856 jako w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br Kuczki i Niemianowice wymieniany jest ju\u017c Jan Chociszewski herbu Junosza.<\/p>\n\n\n\n Po roku 1867, kiedy to powsta\u0142a gmina Kuczki w powiecie radomskim, w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y nast\u0119puj\u0105ce wioski (ob. wioski wyt\u0142uszczone), osady, przysi\u00f3\u0142ki: Adam\u00f3w, Budy Niemianowskie, Czarny Lasek, Dro\u017canki, Figet\u00f3w, G\u00f3zd, J\u00f3zefatka, Kiedrzyn, K\u0142on\u00f3w, K\u0142on\u00f3wek, Klwatka Kr\u00f3lewska A, Klwatka Kr\u00f3lewska B, Korytka, Kuczki, Lipiny, Ma\u0142\u0119czyn, Mostki, Niemianowice, Piskorszczyzna (ob. Piskornica), Podg\u00f3ra, Rawica (ob. gm. Tcz\u00f3w), Tomasz\u00f3w, Tylnica (ob. gm. Tcz\u00f3w) i Wojs\u0142awice. Siedziba gminy znajdowa\u0142a si\u0119 w budynku le\u017c\u0105cym na terenie wsi G\u00f3zd. Ca\u0142a gmina liczy\u0142a w roku 1880, 4489 mieszka\u0144c\u00f3w i obejmowa\u0142a 14085 m\u00f3rg (w tym 6448 m\u00f3rg ziemi dworskiej. Folwark Kuczki i Niemianowice (nale\u017ca\u0142y do jednego klucza d\u00f3br) w roku 1880 mia\u0142 2153 morgi, w tym grunt\u00f3w ornych i tzw. ogrod\u00f3w \u2014 677 m\u00f3rg, \u0142\u0105k \u2014 87, pastwisk \u2014 15, lasu \u2014 721, nieu\u017cytk\u00f3w i plac\u00f3w \u2014 653. Zabudowania folwarczne sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z 6 murowanych budynk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n W roku 1895 \u017byd \u2014 Rufin Icek Bekerman, w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Kuczki wydzieli\u0142 bezp\u0142atnie z niego 6 m\u00f3rg gruntu i dwa budynki (w tym dawny spichlerz) pod przysz\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142. W ko\u0144cu 1899 utworzono we wsi parafi\u0119 filialn\u0105 Skaryszewa. Ko\u015bci\u00f3\u0142ek ten (kaplica) nosi\u0142 wezwanie \u015bw. J\u00f3zefa Oblubie\u0144ca NMP. W roku 1932 do parafii nale\u017ca\u0142y: Adam\u00f3w, Budy Niemianowskie, Cebul\u00f3wka, Czarny Lasek, Dro\u017canki, G\u00f3zd, Gzowice Folwark, Gzowice Kolonia, J\u00f3zefatka, Karsz\u00f3wka, Klwatka Dw\u00f3r, Korytka, Kuczki Kolonia, Kuczki Wie\u015b, Mostki, Niemianowice, Piskorszczyzna (ob. Piskornica), Podg\u00f3ra, Sobol\u00f3w, Wojs\u0142awice Kolonia i Wojs\u0142awice Wie\u015b. W roku 1935 wzniesiono obecny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/p>\n\n\n\n Tu\u017c po drugiej wojnie \u015bwiatowej Kuczki przesta\u0142y pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 gminy, kt\u00f3r\u0105 zorganizowano w pobliskim G\u00f3\u017adzie. W roku 1955 gmin\u0119 podzielono na trzy cz\u0119\u015bci, tworz\u0105c Gromadzkie Rady Narodowe: G\u00f3zd, Klwatka i K\u0142on\u00f3w. Ten stan utrzyma\u0142 si\u0119 do roku 1973, kiedy to zlikwidowano GRN w tych miejscowo\u015bciach tworz\u0105c Gmin\u0119 G\u00f3zd<\/p>\n\n\n\n 14.LIPINY \u2014 (Lipiny \u2014 XIX w.).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wie\u015b powsta\u0142a w wyniku dziewi\u0119tnastowiecznych i dwudziestowiecznych parcelacjach folwarku i maj\u0105tku ziemskiego w Kuczkach. W roku 1880 sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 18 obej\u015b\u0107 gospodarskich i 129 mieszka\u0144c\u00f3w na 178 morgach. Do wsi nale\u017c\u0105 dwa przysi\u00f3\u0142ki: Cebul\u00f3wka i Kuczki Dolne.<\/p>\n\n\n\n Administracyjnie nale\u017ca\u0142a do powiatu radomskiego, gminy Kuczki i parafii p.w. \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a w Skaryszewie.<\/p>\n\n\n\n 16. MA\u0141\u0118CZYN STARY \u2014 (Malyanczin, Mal\u0105czyni \u2014 1470-80, Ma\u0142eczin \u2014 1578).<\/strong><\/p>\n\n\n\n Wie\u015b powsta\u0142a najprawdopodobniej w tym samym czasie co i kasztelania radomska (2 po\u0142. XI wieku). Do pocz\u0105tku XIV wieku brak jednak jakichkolwiek \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych na jej temat. Wtedy zamieszkiwali wie\u015b przedstawiciele rodu rycerskiego piecz\u0119tuj\u0105cego si\u0119 herbem Bielina. Po roku 1310 wzmiankowany jest Miko\u0142aj z Ma\u0142\u0119czyna tego\u017c w\u0142a\u015bnie herbu.<\/p>\n\n\n\n Czytaj wi\u0119cej …<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W\u0142odzimierz Chor\u0105zki Uniwersytet Jagiello\u0144ski HERALDYKA GMINY G\u00d3ZD Opracowanie historyczno-heraldyczne (uzupe\u0142nione) Wst\u0119p Ustawa o samorz\u0105dzie terytorialnym z 8 marca 1990 roku zezwala jednostkom samorz\u0105du lokalnego na posiadanie swoich symboli. W praktyce okaza\u0142o si\u0119, i\u017c ustawodawca rozumia\u0142 […]<\/a><\/p>\n<\/div>","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"template-full.php","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1168","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-uncategorized"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1168","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1168"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1168\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1169,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1168\/revisions\/1169"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1168"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1168"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1168"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
HERALDYKA GMINY G\u00d3ZD<\/strong><\/p>\n\n\n\n
Wst\u0119p<\/strong><\/p>\n\n\n\n
15. MA\u0141\u0118CZYN NOWY. Wie\u015b powsta\u0142a w wyniku dziewi\u0119tnastowiecznych i dwudziestowiecznych parcelacjach folwarku i maj\u0105tku ziemskiego w Ma\u0142\u0119czynie, m.in. w roku 1883 wydzielono z maj\u0105tku dworskiego 451 m\u00f3rg i cz\u0119\u015bciowo rozparcelowano, tworz\u0105c now\u0105 wie\u015b \u2014 Ma\u0142\u0119czyn Nowy z 54 gospodarstwami posiadaj\u0105cymi \u0142\u0105cznie 227 m\u00f3rg grunt\u00f3w ornych.<\/p>\n\n\n\n