{"id":1171,"date":"2024-04-15T12:22:18","date_gmt":"2024-04-15T12:22:18","guid":{"rendered":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/?p=1171"},"modified":"2025-03-13T11:09:23","modified_gmt":"2025-03-13T11:09:23","slug":"historia-gminy-gozd-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/?p=1171","title":{"rendered":"HISTORIA GMINY G\u00d3ZD"},"content":{"rendered":"\n

OPIS PRZEMIAN USTROJOWYCH ADMINISTRACJI LOKALNEJ W XIX I XX WIEKU<\/strong><\/p>\n\n\n\n

LATA 1809-1864<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tki samorz\u0105du wiejskiego si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w \u015bredniowiecza, jednak nowoczesne wzorce zosta\u0142y wprowadzone za czas\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego (1807-1815), okresu dominacji Francji na ziemiach polskich.<\/p>\n\n\n\n

Konstytucja Ksi\u0119stwa Warszawskiego wprowadza\u0142a nowe formy ustroju lokalnego. Jedn\u0105 z ustaw wykonawczych do Konstytucji by\u0142 dekret z 23 lutego 1809 roku o gminach miejskich i wiejskich.<\/p>\n\n\n\n

W tym okresie powo\u0142ano gminy wiejskie na czele z w\u00f3jtami. W\u00f3jtami (urz\u0119dnikami pa\u0144stwowymi) z mocy prawa stawali si\u0119 w\u0142a\u015bciciele ziemscy. Gminy wiejskie liczy\u0142y przynajmniej  10 dom\u00f3w i musia\u0142y obejmowa\u0107 jeden maj\u0105tek ziemski.<\/p>\n\n\n\n

Niemal ka\u017cda wie\u015b w obr\u0119bie wsp\u00f3\u0142czesnej gminy stanowi\u0142a oddzieln\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105.        <\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1815 roku, gdy powsta\u0142o Kr\u00f3lestwo Polskie \u2013 pa\u0144stwo zale\u017cne od Rosji, utrzymano dawny ust\u00f3j lokalny. <\/p>\n\n\n\n

Na terenach wiejskich ka\u017cda wi\u0119ksza miejscowo\u015b\u0107 stanowi\u0142a w zasadzie oddzieln\u0105 gmin\u0119, na czele z w\u00f3jtem \u2013 dziedzicem. Jego pomocnikiem by\u0142 so\u0142tys powo\u0142ywany w danej wsi. Jeden maj\u0105tek ziemski m\u00f3g\u0142 stanowi\u0107 rozleg\u0142\u0105 gmin\u0119 wiejsk\u0105, jednak dominowa\u0142y niewielkie jednostki administracyjne o r\u00f3\u017cnych kszta\u0142tach. Zmiany w\u0142a\u015bciciela grunt\u00f3w powodowa\u0142y zmian\u0119 w\u00f3jta. By\u0142 to do\u015b\u0107 k\u0142opotliwy system dla w\u0142adz nadrz\u0119dnych. Dodatkowo ludno\u015b\u0107 ch\u0142opska nadal by\u0142a ca\u0142kowicie zale\u017cna od ziemian.<\/p>\n\n\n\n

W 1859 roku rozpocz\u0119to proces komasacji gmin w wi\u0119ksze jednostki  (minimum 50 dom\u00f3w) preferowano powstawanie wi\u0119kszych gmin \u0142\u0105cz\u0105cych s\u0105siednie maj\u0105tki ziemskie. W\u00f3jtowie \u2013 w\u0142a\u015bciciele ziemscy mogli odt\u0105d wyr\u0119cza\u0107 si\u0119 zast\u0119pcami.<\/p>\n\n\n\n

LATA 1864-1918 <\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1864 roku nast\u0105pi\u0142o uw\u0142aszczenie ziemi dworskiej (ukaz o uw\u0142aszczeniu w\u0142o\u015bcian  w Kr\u00f3lestwie Polskim z 2 marca 1864 roku (w Rosji og\u0142oszono 19 lutego. Polska i Rosja posiada\u0142y r\u00f3\u017cne kalendarze). Ch\u0142opi przej\u0119li u\u017cytkowane grunty na w\u0142asno\u015b\u0107 (za odszkodowaniem dla w\u0142a\u015bcicieli ziemskich). Tego samego dnia istniej\u0105ce ju\u017c gminy wiejskie uzyska\u0142y samorz\u0105d (ukaz o urz\u0105dzeniu gmin wiejskich z 2 marca 1864 roku), niezale\u017cny od w\u0142a\u015bcicieli ziemskich.<\/p>\n\n\n\n

W 1866 roku w\u0142adze carskie postanowi\u0142y zreorganizowa\u0107 podzia\u0142 na powiaty  i gubernie (powo\u0142ano nowe gubernie i nowe powiaty, te ostatnie w wi\u0119kszo\u015bci funkcjonowa\u0142y do 1975 roku).<\/p>\n\n\n\n

Wszystkie powy\u017csze zmiany spowodowa\u0142y wielki chaos administracyjny na terenach wiejskich Kr\u00f3lestwa Polskiego. W celu uporz\u0105dkowania sytuacji  17 stycznia 1867 roku rz\u0105d Kr\u00f3lestwa Polskiego wyda\u0142 rozporz\u0105dzenie o podziale administracyjnym kraju  (Dziennik Praw Kr\u00f3lestwa Polskiego, 1866, s. 279 i nast\u0119pne). Szczeg\u00f3\u0142owo ustalono podzia\u0142 na gubernie, nast\u0119pnie na powiaty, miasta i gminy. By\u0142 to pierwszy tego typu jednolity akt wydany przez centralne w\u0142adze Kr\u00f3lestwa Polskiego porz\u0105dkuj\u0105cy kwestie ustroju administracji lokalnej.<\/strong> Wymienione w akcie gminy (o\u015brodki gminne) w wi\u0119kszo\u015bci stanowi\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej siedziby gmin wiejskich, jednak dopiero od 1867 roku by\u0142y to samorz\u0105dy gminne w granicach, kt\u00f3re przetrwa\u0142y do 1954 roku (w latach 1867-1954 zdarza\u0142y si\u0119 zmiany, jednak zasadniczy podzia\u0142 przetrwa\u0142 niemal 100 lat). Dokument ten traktowany jest jako akt powo\u0142ania gmin. <\/p>\n\n\n\n

Obszar wsp\u00f3\u0142czesnej gminy w\u0142\u0105czono do gminy Kuczki w powiecie radomskim i guberni radomskiej <\/strong>(Dziennik Praw Kr\u00f3lestwa Polskiego, 1866, s. 288-289,  z wyj\u0105tkiem miejscowo\u015bci Grzmucin, kt\u00f3r\u0105 przy\u0142\u0105czono do gminy Skaryszew).<\/p>\n\n\n\n

Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 tego okresu by\u0142a cz\u0119sto niezgodno\u015b\u0107 nazwy gminy z siedzib\u0105 w\u0142adz gminy. Jeszcze w XIX wieku kancelarie gminne najcz\u0119\u015bciej by\u0142y w domach w\u00f3jt\u00f3w   i zmienia\u0142y si\u0119 wraz z nowym w\u00f3jtem, zachowuj\u0105c jednak nazw\u0119 gminy. Dopiero  w pocz\u0105tkach XX wieku nast\u0105pi\u0142a stabilizacja w tej dziedzinie wraz z budow\u0105 sta\u0142ych siedzib gmin niekoniecznie w miejscowo\u015bci od kt\u00f3rej wzi\u0119to nazw\u0119 danej gminy.<\/p>\n\n\n\n

Gmina Kuczki mia\u0142a swoj\u0105 siedzib\u0119 w Go\u017adzie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Po 1864 roku po raz pierwszy gmina mia\u0142a charakter samorz\u0105dowy i zosta\u0142a oddzielona od w\u0142adzy w\u0142a\u015bcicieli ziemskich (dziedzic\u00f3w) (J. Szumski, Ch\u0142opi a gmina w guberni \u0142om\u017cy\u0144skiej,  Studia \u0141om\u017cy\u0144skie, tom IV, s. 39).<\/p>\n\n\n\n

Gmin\u0119 tworzy\u0142y zar\u00f3wno grunty w\u0142o\u015bcia\u0144skie (ch\u0142opskie), jak i dworskie (folwarki). Powo\u0142ano gromady wiejskie (wi\u0119ksze wsie i przysi\u00f3\u0142ki) na czele z zebraniem gromadzkim i so\u0142tysem. By\u0142 to rodzaj jednostek pomocniczych, na kszta\u0142t wsp\u00f3\u0142czesnych so\u0142ectw.<\/p>\n\n\n\n

Organem uchwa\u0142odawczym gminy by\u0142o zebranie gminne (rodzaj wiecu).                                         <\/p>\n\n\n\n

W zebraniu gminnym mogli bra\u0107 udzia\u0142 wszyscy pe\u0142noletni gospodarze bez wzgl\u0119du na wyznanie (z czasem tak\u017ce kobiety). Nale\u017ca\u0142o posiada\u0107 na terenie gminy przynajmniej 3 morgi gruntu, aby uczestniczy\u0107 w obradach. Zebranie gminne decydowa\u0142o o najwa\u017cniejszych sprawach gminnych, dysponowaniu maj\u0105tkiem, rozk\u0142adem podatk\u00f3w, wybiera\u0142o te\u017c urz\u0119dnik\u00f3w; w\u00f3jta i pisarza gminnego i sprawowa\u0142o nad nimi kontrol\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Gmina sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z tak zwanych gromad, kt\u00f3re wywodzi\u0142y si\u0119 cz\u0119sto jeszcze z czas\u00f3w \u015bredniowiecza i posiada\u0142y znaczn\u0105 autonomi\u0119.  Funkcjonowa\u0142y zebrania gromadzkie danej gromady (wsi), kt\u00f3re decydowa\u0142y  o sprawach tej jednostki oraz wybiera\u0142y so\u0142tysa jako wykonawc\u0119 uchwa\u0142 gromadzkich. Gromady posiada\u0142y sw\u00f3j w\u0142asny maj\u0105tek, cz\u0119sto by\u0142y to nieruchomo\u015bci gruntowe.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejszym urz\u0119dnikiem by\u0142 w\u00f3jt gminy – jednocze\u015bnie przedstawiciel i wykonawca w\u0142adzy pa\u0144stwowej oraz wykonawca uchwa\u0142 zebrania gminnego. Posiada\u0142 tak\u017ce uprawnienia policyjne, porz\u0105dkowe i na bie\u017c\u0105co zarz\u0105dza\u0142 gmin\u0105. W\u00f3jt utrzymywa\u0142 si\u0119 zazwyczaj z gospodarstwa rolnego i  \u201ew\u00f3jtowanie\u201d to by\u0142a jego praca dodatkowa.   Prowadzeniem ksi\u0105g gminnych (ewidencje ludno\u015bci, podatkowe itp.)  zajmowa\u0142 si\u0119 pisarz gminny. Sprawowa\u0142 swoje obowi\u0105zki pod nadzorem w\u00f3jta. W praktyce stawa\u0142 si\u0119 najwa\u017cniejszym urz\u0119dnikiem gminnym i najlepiej wynagradzanym. Wynika\u0142o to z jego znajomo\u015bci przepis\u00f3w prawa, wykszta\u0142cenia. J\u0119zykiem urz\u0119dowym w gminach by\u0142 rosyjski.  Urz\u0119d\u00f3w w gminie (w\u00f3jt, pisarz, so\u0142tys) nie mog\u0142y sprawowa\u0107 osoby poni\u017cej 25 roku \u017cycia, niechrze\u015bcijanie, osoby bez sta\u0142ego miejsca zamieszkania, skazani za przest\u0119pstwa oraz osoby pozostaj\u0105ce pod dozorem policji lub s\u0105du. Umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania i pisania nie by\u0142a konieczna, aby zosta\u0107 urz\u0119dnikiem gminnym, z wyj\u0105tkiem pisarza. Kadencja urz\u0119dowania w\u00f3jta i so\u0142tys\u00f3w trwa\u0142a trzy lata, pisarz by\u0142 powo\u0142ywany na czas nieokre\u015blony.<\/p>\n\n\n\n

W praktyce carskiej Rosji samorz\u0105d wiejski by\u0142 cz\u0119sto ograniczany przez naczelnik\u00f3w powiat\u00f3w, kt\u00f3rzy ingerowali w uchwa\u0142y zebra\u0144 gminnych i gromadzkich oraz decydowali o obsadzie urz\u0119d\u00f3w gminnych (J. Kukulski, Realizacja reformy gminnej w 1864 roku w Kr\u00f3lestwie Polskim, [w:] \u201eGmina wiejska i jej samorz\u0105d\u201d, pod red. H. Brodowskiej, Warszawa 1989, s. 151-191).<\/p>\n\n\n\n

LATA 1918-1939<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W niepodleg\u0142ej II Rzeczypospolitej poszczeg\u00f3lne regionu kraju utrzyma\u0142y swoje dawne ustroje administracyjne (inne dla r\u00f3\u017cnych by\u0142ych zabor\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Pozosta\u0142 nadal stary podzia\u0142 na powiaty i gminy. Powo\u0142ano jedn\u0105 now\u0105 struktur\u0119 \u2013 wojew\u00f3dztwa<\/strong> w miejsce dawnych rosyjskich guberni. W sierpniu 1919 roku powo\u0142ano wojew\u00f3dztwo kieleckie wraz z powiatem radomskim i gmin\u0105 Kuczki<\/strong> (Dziennik Praw Pa\u0144stwa Polskiego, 1919,  nr 65, poz. 395). <\/p>\n\n\n\n

Na obszarze \u201eby\u0142ego Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d utrzymano w mocy ustaw\u0119 przepisy prawa o samorz\u0105dzie gminnym z marca 1864 roku. Zmodyfikowano je dekretem Naczelnika Pa\u0144stwa z 27 listopada 1918 roku. Dekret mia\u0142 za zadanie regulowa\u0107 sprawy samorz\u0105du gminnego do chwili wej\u015bcia w \u017cycie nowych ustaw i funkcjonowa\u0107 tymczasowo. W praktyce obowi\u0105zywa\u0142 do 1934 roku.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug dekretu gmina, tak jak poprzednio, pozosta\u0142a form\u0105 samorz\u0105du zbiorowego, w jej sk\u0142ad wchodzi\u0142y gromady wiejskie \u2013 gromady. Nadal g\u0142\u00f3wn\u0105 instytucj\u0105 gminy pozosta\u0142o zebranie gminne, jednak odt\u0105d mogli w nim uczestniczy\u0107 wszyscy pe\u0142noletni obywatele gminy (w tym tak\u017ce kobiety) bez wzgl\u0119du na stan maj\u0105tkowy. Zebrania winny si\u0119 odbywa\u0107 raz na kwarta\u0142, w praktyce dzia\u0142o si\u0119 to w miar\u0119 potrzeby, najcz\u0119\u015bciej raz w roku dla uchwalenia bud\u017cetu. Zebranie zajmowa\u0142o si\u0119 sprawami maj\u0105tku gminy, zatwierdza\u0142o bud\u017cet, zajmowa\u0142o si\u0119 sprawami dr\u00f3g i most\u00f3w, zasadami prowadzenia handlu, ochron\u0105 zdrowia, opiek\u0105 nad ubogimi. Co roku zebranie gminne uchwala\u0142o bud\u017cet. Koszty dzia\u0142alno\u015bci gminy pokrywano we w\u0142asnym zakresie.<\/p>\n\n\n\n

Zupe\u0142nie nowym organem by\u0142a rada gminy wybierana przez zebranie gminne na okres 3 lat. Sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 12 cz\u0142onk\u00f3w oraz 6 zast\u0119pc\u00f3w (w razie \u015bmierci lub wyga\u015bni\u0119cia mandatu do rady wchodzi\u0142 automatycznie zast\u0119pca z najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 g\u0142os\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n

Rada przygotowywa\u0142a wnioski i bud\u017cet, zarz\u0105dza\u0142a maj\u0105tkiem i funduszami gminnymi, kontrolowa\u0142a urz\u0119dnik\u00f3w gminnych i w\u00f3jta. Rada zbiera\u0142a si\u0119 przynajmniej raz w miesi\u0105cu lub cz\u0119\u015bciej na \u017c\u0105danie co najmniej 5 cz\u0142onk\u00f3w. Uchwa\u0142y podejmowano wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w. Raz w roku rada gminy przedstawia\u0142a wyniki swojej dzia\u0142alno\u015bci na forum zebrania gminnego. Wybory do rad gminnych zarz\u0105dza\u0142 starosta. W razie s\u0142abej dzia\u0142alno\u015bci rad gminnych wojewoda mia\u0142 prawo j\u0105 rozwi\u0105za\u0107 i zarz\u0105dzi\u0107 nowe wybory. Wybory do rad gmin w tym okresie przeprowadzono na prze\u0142omie 1918 i 1919 roku, kolejne dopiero w 1927 roku, bowiem kadencje rad przed\u0142u\u017cano kilkakrotnie.<\/p>\n\n\n\n

Na czele rady gminy sta\u0142 w\u00f3jt wybierany przez zebranie gminne (Dziennik Praw Pa\u0144stwa Polskiego, 1919,  nr 65, poz. 395).   W\u00f3jtowie i so\u0142tysi byli jednocze\u015bnie funkcjonariuszami pa\u0144stwowymi i przedstawicielami w\u0142adzy samorz\u0105dowej. Zarz\u0105dzenia dotycz\u0105ce wybor\u00f3w w\u00f3jta, radnych i so\u0142tys\u00f3w wydawa\u0142 starosta powiatowy. To on zatwierdza\u0142 (b\u0105d\u017a nie) w\u00f3jt\u00f3w i so\u0142tys\u00f3w i to przed nim sk\u0142adali oni przysi\u0119g\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W\u00f3jt reprezentowa\u0142 gmin\u0119 na zewn\u0105trz. Zawiera\u0142 umowy w jej imieniu. Dokumenty musia\u0142y mie\u0107 jego podpis i dw\u00f3ch radnych. W\u00f3jt wype\u0142nia\u0142 zadania narzucone przez w\u0142adze zwierzchnie. <\/p>\n\n\n\n

W\u00f3jt mia\u0142 do pomocy aparat urz\u0119dniczy \u2013 urz\u0105d gminy, kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z kilku urz\u0119dnik\u00f3w: sekretarza (zwanego te\u017c pisarzem gminnym), jego pomocnik\u00f3w (by\u0142o ich zazwyczaj dw\u00f3ch) oraz wo\u017anego (wo\u017any zajmowa\u0142 si\u0119 obs\u0142ug\u0105 urz\u0119du, pali\u0142 w piecu, sprz\u0105ta\u0142, przenosi\u0142 listy. Mieszka\u0142 cz\u0119sto w urz\u0119dzie, tam te\u017c zazwyczaj mieszka\u0142 pisarz gminy).  <\/p>\n\n\n\n

Pisarza gminnego zatrudniano w porozumieniu ze starostwem. To w\u0142a\u015bnie on ponosi\u0142 prawie ca\u0142y ci\u0119\u017car pracy biurowej w gminie. Przez jego r\u0119ce przechodzi\u0142 praktycznie ka\u017cdy dokument. Sekretarz musia\u0142 mie\u0107 odpowiednie wykszta\u0142cenie \u2013 najcz\u0119\u015bciej \u015brednie. Podobnie jak w poprzednim okresie cz\u0119sto to on faktycznie zarz\u0105dza\u0142 gmin\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Poszczeg\u00f3lne wsie tworzy\u0142y tak zwane gromady wiejskie, czyli wsp\u00f3lnoty samorz\u0105dowe mieszka\u0144c\u00f3w jednej wsi. Organem gromady by\u0142y zebrania wiejskie oraz so\u0142tys. Zebrania wiejskie decydowa\u0142y samodzielnie w sprawach wsp\u00f3lnot gruntowych, ustala\u0142y podatki, podejmowa\u0142y decyzje w sprawach remont\u00f3w dr\u00f3g, zajmowa\u0142y si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 opieku\u0144cz\u0105. Zebranie wiejskie wybiera\u0142o so\u0142tysa na 3-letni\u0105 kadencj\u0119. R\u00f3wnocze\u015bnie wybierano podso\u0142tysa \u2013 zast\u0119pc\u0119 so\u0142tysa.<\/p>\n\n\n\n

Oznak\u0105 w\u0142adzy w\u00f3jtowskiej by\u0142a specjalna odznaka z or\u0142em i z napisem \u201eW\u00f3jt Gminy\u201d zawieszona na ozdobnym \u0142a\u0144cuchu (spraw\u0119 t\u0105 regulowa\u0142o rozporz\u0105dzenie ministra spraw wewn\u0119trznych z 1922 roku). R\u00f3wnie\u017c w poprzednim okresie zaboru rosyjskiego w\u00f3jtowie posiadali oznaki w\u0142adzy w\u00f3jtowskiej z herbem danej guberni).\u00a0 R\u00f3wnie\u017c so\u0142tysi posiadali swoje odznaki.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n

W latach 1933-1934 ujednolicono ca\u0142y system administracji lokalnej w Polsce. Wed\u0142ug nowej ustawy gminnej o cz\u0119\u015bciowej zmianie ustroju samorz\u0105du terytorialnego (Dz.U. 1933, nr 35, poz. 294) z 23 marca 1933 roku funkcje uchwa\u0142odawcze przej\u0119\u0142a ca\u0142kowicie rada gminna, zlikwidowano bowiem zebranie gminne. To cia\u0142o uchwa\u0142odawcze wywodzi\u0142o si\u0119 z dawnych czas\u00f3w i w nowej rzeczywisto\u015bci okaza\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie niepraktyczne (trudno by\u0142o nawet zebra\u0107 potrzebne kworum).<\/p>\n\n\n\n

Wyboru radnych dokonywa\u0142o kolegium z\u0142o\u017cone z delegat\u00f3w rad gromadzkich, so\u0142tys\u00f3w i podso\u0142tys\u00f3w wszystkich gromad. Istnia\u0142 cenzus wieku przy prawie wyborczym czynnym \u2013 25 lat (wcze\u015bniej 21) i w prawie wyborczym biernym wynosz\u0105cy 30 lat. W gminach do 5 000 mieszka\u0144c\u00f3w radnych by\u0142o 12. Kadencja radnych wynosi\u0142a 5 lat. W gromadach organem uchwa\u0142odawczym by\u0142o zebranie gromadzkie. Zbiera\u0142o si\u0119 pod przewodnictwem so\u0142tysa lub jego zast\u0119pcy (podso\u0142tysa). Podejmowa\u0142o uchwa\u0142y dotycz\u0105ce danej gromady (np. kwestie maj\u0105tkowe), wybiera\u0142o so\u0142tysa i jego zast\u0119pc\u0119 na 3-letnie kadencje. Wybrani musieli mie\u0107 uko\u0144czone 30 lat. Zebranie gromadzkie wybiera\u0142o radnych gromadzkich w liczbie od 12 do 30. Organem wykonawczym gromady by\u0142 so\u0142tys oraz jego zast\u0119pca. Wybory zatwierdza\u0142 starosta powiatowy. Do so\u0142tysa nale\u017ca\u0142o kierowanie sprawami gromady, zarz\u0105dzanie maj\u0105tkiem, reprezentowanie gromady na zewn\u0105trz. Przewodniczy\u0142 on tak\u017ce zebraniom. Nale\u017ca\u0142y do niego r\u00f3wnie\u017c sprawy bezpiecze\u0144stwa, porz\u0105dku publicznego, przestrzegania przepis\u00f3w, dor\u0119czania pism s\u0105dowych, wykonywania obowi\u0105zk\u00f3w zwi\u0105zanych z poborem wojskowym.<\/p>\n\n\n\n

W nowym ustroju gminnym utworzono nieznany wcze\u015bniej organ \u2013 zarz\u0105d gminy. Przej\u0105\u0142 on cz\u0119\u015b\u0107 uprawnie\u0144 dawnej rady gminy. Zarz\u0105d gminy funkcjonowa\u0142 na czele z w\u00f3jtem i podw\u00f3jcim. W sk\u0142ad zarz\u0105du wchodzi\u0142o te\u017c dw\u00f3ch lub trzech \u0142awnik\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie zarz\u0105d gminy na co dzie\u0144 sprawowa\u0142 w\u0142adz\u0119 w gminie. Zarz\u0105d gminy przygotowywa\u0142 projekt bud\u017cetu, regulaminy, instrukcje urz\u0119du, decydowa\u0142 o wydatkach. Kadencja cz\u0142onk\u00f3w zarz\u0105du wynosi\u0142a 5 lat. W\u00f3jta oraz cz\u0142onk\u00f3w zarz\u0105du wybiera\u0142a rada gminy w g\u0142osowaniu tajnym.<\/p>\n\n\n\n

W\u00f3jt by\u0142 zwierzchnikiem ca\u0142ej gminy i aparatu urz\u0119dniczego. Mia\u0142 prawo reprezentowania gminy i podpisywania um\u00f3w w jej imieniu. Dokumenty, w kt\u00f3rych by\u0142y zobowi\u0105zania finansowe gminy, nale\u017ca\u0142o opatrzy\u0107 podpisem jeszcze jednego cz\u0142onka zarz\u0105du gminy.<\/p>\n\n\n\n

W\u00f3jt by\u0142 reprezentantem administracji rz\u0105dowej w terenie, wykonywa\u0142 tak\u017ce zadania zlecone przez rz\u0105d. Na czele urz\u0119du gminy sta\u0142 sekretarz. Jako jedyny musia\u0142 mie\u0107 odpowiednie kwalifikacje. Mianowa\u0142 go i zwalnia\u0142 starosta powiatowy.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze wybory w\u00f3jt\u00f3w, radnych gminnych i gromadzkich przeprowadzono na prze\u0142omie 1933 i 1934 roku, kolejne tu\u017c przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n

W latach 1933-1934 roku w ka\u017cdym wojew\u00f3dztwie przeprowadzono urz\u0119dowy podzia\u0142 na gromady (so\u0142ectwa) i ich cz\u0119\u015bci sk\u0142adowe. By\u0142 on publikowany w poszczeg\u00f3lnych, wojew\u00f3dzkich dziennikach urz\u0119dowych.<\/p>\n\n\n\n

Rozw\u00f3j samorz\u0105du gminnego przerwa\u0142a II wojna \u015bwiatowa.       <\/p>\n\n\n\n

LATA 1945-1954<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1945 roku na nowo rozpocz\u0119\u0142y dzia\u0142a\u0107 gminy. Jednak zmieni\u0142 si\u0119 ich ustr\u00f3j. By\u0142a to pocz\u0105tkowo mieszanina przedwojennego prawa oraz powojennych dekret\u00f3w nowych w\u0142adz. Formalnie do 1950 roku funkcjonowa\u0142 samorz\u0105d gminny.                                         <\/p>\n\n\n\n

Funkcje uchwa\u0142odawcze posiada\u0142a gminna rada narodowa. Przedwojenny ustr\u00f3j gminny zak\u0142ada\u0142 demokratyczn\u0105 procedur\u0119 wy\u0142aniania rad gminnych, po wojnie radnych  delegowa\u0142y partie i organizacje spo\u0142eczne, czyli w praktyce PZPR. Powo\u0142ano dodatkowy organ w postaci prezydium gminnej rady narodowej, wy\u0142aniany z grona radnych.<\/p>\n\n\n\n

Organem wykonawczym pozostawa\u0142 zarz\u0105d gminy, z\u0142o\u017cony z w\u00f3jta, podw\u00f3jciego i 2-3 cz\u0142onk\u00f3w zarz\u0105du – \u0142awnik\u00f3w. Przed wojn\u0105 zarz\u0105d gminy z w\u00f3jtem na czele stanowi\u0142 jedyny organ wykonawczy, po wojnie rola tego organu spad\u0142a do wykonywania polece\u0144 prezydium i gminnej rady narodowej.<\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142  sekretarz gminy, kt\u00f3ry kierowa\u0142  pracami urz\u0119dnik\u00f3w gminnych. W typowym „biurze zarz\u0105du gminy” (urz\u0105d gminy) pracowali: sekretarz gminy, referent finansowo-podatkowy, referent wojskowy, referent gospodarczo-spo\u0142eczny, drogomistrz, kancelista lub praktykant.<\/p>\n\n\n\n

Organami pomocniczymi dla gmin by\u0142y gromady – dzi\u015b zwane so\u0142ectwami. Na czele gromady sta\u0142 so\u0142tys.                                                                                                                       <\/p>\n\n\n\n

W 1950 roku formalnie zlikwidowano samorz\u0105d gminny. Na mocy ustawy z 20 marca 1950 roku O terenowych organach jednolitej w\u0142adzy pa\u0144stwowej (Dz. U. 1950, nr 14, poz. 130) zniesiono w Polsce jakikolwiek samorz\u0105d terytorialny. Jego ca\u0142y maj\u0105tek przej\u0119\u0142o pa\u0144stwo.  W tym czasie zlikwidowano urz\u0105d w\u00f3jta, starosty i wojewody. Wszelkie funkcje uchwa\u0142odawcze  i wykonawcze przej\u0119\u0142y rady narodowe i ich prezydia wybierane z grona radnych.  W sk\u0142ad prezydium wchodzili: przewodnicz\u0105cy, zast\u0119pca, sekretarz prezydium i cz\u0142onek prezydium. Sta\u0142ymi pracownikami urz\u0119du gminy stali si\u0119 przewodnicz\u0105cy i sekretarz prezydium, kt\u00f3rzy odt\u0105d kierowali bie\u017c\u0105c\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 gminy. W urz\u0119dzie gminy funkcjonowa\u0142y referaty: og\u00f3lnoadministracyjny, finansowy, spraw socjalnych i kulturalnych, wojskowy i spraw rolnych. Na czele poszczeg\u00f3lnych gromad – wsi sta\u0142 nadal so\u0142tys. So\u0142tysa powo\u0142ywa\u0142a formalnie spo\u0142eczno\u015b\u0107 gminna, kt\u00f3ra jednak musia\u0142a wybra\u0107 kandydata aprobowanego przez w\u0142adze gminne i partyjne.                     <\/p>\n\n\n\n

LATA 1954-1972<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1954 roku zako\u0144czono w Polsce, istniej\u0105cy od czas\u00f3w XIX wieku, okres funkcjonowania gmin (Dz. U. 1954, nr 43, poz. 191).   Ustanowiono nowy ustr\u00f3j wzorowany na ZSRR – ustr\u00f3j gromadzki.<\/p>\n\n\n\n

Nowe gromady (nie myli\u0107 z gromadami – so\u0142ectwami z lat 1945-1954) liczy\u0142y maksymalnie 3 tysi\u0105ce mieszka\u0144c\u00f3w i obejmowa\u0142y po kilka dotychczasowych gromad.<\/p>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejszym organem nowej jednostki by\u0142a gromadzka rada narodowa (GRN), organ uchwa\u0142odawczy, wybierany w wyborach powszechnych spo\u015br\u00f3d wyznaczonych przez w\u0142adze kandydat\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsze wybory do rad gromadzkich przeprowadzono 5 grudnia 1954 roku, kolejne: 2 lutego 1958 roku, 16 kwietnia 1961, 30 maja 1965 i 1 czerwca 1965. Pierwsze dwie kadencje rad narodowych by\u0142y trzyletnie (1955-1958, 1958-1961). Od 1961 roku kadencje rad narodowych by\u0142y czteroletnie.<\/p>\n\n\n\n

Z grona radnych wy\u0142aniano prezydium GRN; przewodnicz\u0105cy, zast\u0119pca, sekretarz prezydium i dw\u00f3ch, trzech cz\u0142onk\u00f3w.  Dwaj pierwsi stawali si\u0119 etatowymi pracownikami w\u0142adz gromadzkich.  Organem pomocniczym by\u0142o biuro gromadzkie zatrudniaj\u0105ce kilku referent\u00f3w. P\u0142ace by\u0142y do\u015b\u0107 niskie, warunki prace tak\u017ce nie najlepsze. Biuro gromadzkie mie\u015bci\u0142o si\u0119 zazwyczaj w wynaj\u0119tych pomieszczeniach. Praca by\u0142a do\u015b\u0107 niewdzi\u0119czna, polega\u0142a g\u0142\u00f3wnie na egzekwowaniu narzuconych podatk\u00f3w i obowi\u0105zkowych dostaw p\u0142od\u00f3w rolnych.  Zmiany w sk\u0142adzie osobowym prezydium by\u0142y bardzo cz\u0119sto, co powodowa\u0142o chaos. <\/p>\n\n\n\n

Do 1958 roku kompetencje gromad by\u0142y do\u015b\u0107 w\u0105skie. Wi\u0119cej by\u0142o w tym okresie propagandy ni\u017c rzeczywistej pracy dla spo\u0142eczno\u015bci lokalnej. Zlikwidowano funkcj\u0119 so\u0142tysa, zamiast tego wprowadzono „pe\u0142nomocnik\u00f3w gromadzkich” wyznaczanych przez w\u0142adze. Ka\u017cda wi\u0119ksza wie\u015b posiada\u0142a swojego pe\u0142nomocnika.<\/p>\n\n\n\n

Po okresie stalinowskim (od 1956 roku), w kt\u00f3rym przebudowano ustr\u00f3j administracji lokalnej w Polsce upodabniaj\u0105c go do ZSRR, nast\u0105pi\u0142 powr\u00f3t do dawniejszych, sprawdzonych rozwi\u0105za\u0144 na polskiej wsi. W lutym 1958 roku wesz\u0142a w \u017cycie nowa ustawa o radach narodowych daj\u0105ca gromadom wi\u0119ksze uprawnienia Dz. U. 1958, nr 5, poz. 16 (tekst ujednolicony Dz.. U.  1975,  nr  26,  poz. 139).<\/p>\n\n\n\n

W tym okresie rozpocz\u0119to tak\u017ce likwidacj\u0119 ma\u0142ych, ma\u0142o efektywnych gromad na rzecz wi\u0119kszych terytorialnie i ludno\u015bciowo jednostek (komasacja gromad). Cz\u0119sto przypomina\u0142y one swoim kszta\u0142tem terytorialnym gminy z lat 1945-1954.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug nowego ustawodawstwa na czele gromady nadal sta\u0142a gromadzka rada narodowa wybierana w wyborach powszechnych. Gromadzkie rady narodowe zbiera\u0142y si\u0119 na sesjach przeci\u0119tnie raz w miesi\u0105cu. Z grona radnych powo\u0142ywano prezydium z\u0142o\u017cone  z nast\u0119puj\u0105cych os\u00f3b: przewodnicz\u0105cy, zast\u0119pca i dw\u00f3ch-trzech cz\u0142onk\u00f3w prezydium. To w\u0142a\u015bnie prezydium wsp\u00f3lnie reprezentowa\u0142o gromad\u0119 na zewn\u0105trz, chocia\u017c sta\u0142ym pracownikiem gromadzkim by\u0142 tylko przewodnicz\u0105cy. Prezydium dzia\u0142a\u0142o podczas danej kadencji. Po wyborach do rad narodowych powo\u0142ywano nowe prezydium. Od pocz\u0105tku lat 60-tych nast\u0105pi\u0142 okres stabilizacji sytemu gromadzkiego.<\/p>\n\n\n\n

Od 1958 roku powsta\u0142o stanowisko sekretarza gromadzkiego nadzoruj\u0105cego prac\u0119 biura gromadzkiego. Sekretarza powo\u0142ywa\u0142a gromadzka rada narodowa do sta\u0142ej pracy, niezale\u017cnie od kadencji. W biurze pracowa\u0142o nadal kilku urz\u0119dnik\u00f3w – referent\u00f3w.          <\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cn\u0105 zmian\u0105 po 1958 roku by\u0142o na nowo ustanowienie so\u0142tys\u00f3w wybieranych przez spo\u0142eczno\u015b\u0107 wiejsk\u0105 podczas zebrania wiejskiego. Ka\u017cdy so\u0142tys musia\u0142 jednak uzyska\u0107 akceptacj\u0119 w\u0142adz gromadzkich.<\/p>\n\n\n\n

Po 1958 roku powsta\u0142 tak zwany fundusz gromadzki – obowi\u0105zkowe sk\u0142adki ludno\u015bci wiejskiej na budow\u0119 dr\u00f3g. W efekcie, w latach 60-tych zbudowano ju\u017c pewne drogi wiejskie     i r\u00f3\u017cnego rodzaju obiekty u\u017cyteczno\u015bci publicznej (na przyk\u0142ad akcja \u201eTysi\u0105c Szk\u00f3\u0142 na Tysi\u0105clecie\u201d). System gromad by\u0142 ma\u0142o efektywny, a w pocz\u0105tkach lat 70. ju\u017c  do\u015b\u0107 archaiczny (wi\u0119kszo\u015b\u0107 przewodnicz\u0105cych prezydi\u00f3w gromadzkich rad narodowych w kraju posiada\u0142o podstawowe wykszta\u0142cenie).<\/p>\n\n\n\n

W latach 1954-1972 na terenie wsp\u00f3\u0142czesnej gminy (w ramach powiatu radomskiego) funkcjonowa\u0142y gromady:<\/p>\n\n\n\n

Nazwa gromady<\/strong><\/td>Okres funkcjonowania<\/strong><\/td><\/tr>
Gromada G\u00f3zd<\/td>1954 – 1972<\/td><\/tr>
Gromada Klwatka<\/td>1954 – 1972<\/td><\/tr>
Gromada K\u0142on\u00f3w<\/td>1954 – 1972<\/td><\/tr>
Gromada Kuczki<\/td>1954 – 1959 Gromada zosta\u0142a zlikwidowana z ko\u0144cem 1959 r. Ten obszar przy\u0142\u0105czono do   s\u0105siedniej gromady G\u00f3zd (Dz. Urz. WRN Kielce, 1959 nr 13 poz.97)<\/td><\/tr>
Gromada Mak\u00f3w<\/td>1954 – 1972<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

LATA 1973-1990<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W 1972 roku rozpocz\u0119to przygotowania do przywr\u00f3cenia w Polsce gmin wiejskich (Dz. U. 1972, nr 49, poz. 312). Mia\u0142y to by\u0107 du\u017ce, silne jednostki administracyjne. Funkcje uchwa\u0142odawcze stanowi\u0142a gminna rada narodowa z prezydium. Nowo\u015bci\u0105 by\u0142 wprowadzenie urz\u0119du naczelnika gminy przypominaj\u0105cego dawnego w\u00f3jta jako organ wykonawczy (powo\u0142ywany przez wojewod\u0119). Pracownicy urz\u0119d\u00f3w gmin musieli posiada\u0107 przynajmniej \u015brednie wykszta\u0142cenie. Po raz pierwszy w naszym kraju postawiono na fachowo\u015b\u0107. W bardzo wielu miejscach odtworzono dawne gminy wiejskie funkcjonuj\u0105ce   w latach 1867-1954. Wybory do gminnych rad narodowych przeprowadzono 9 grudnia 1973 roku,  5 lutego 1978 roku, 17 czerwca 1984 roku i 19 czerwca 1988 roku.<\/p>\n\n\n\n

Reforma gminna z 1 stycznia 1973 roku by\u0142a przeprowadzona bardzo profesjonalnie (naczelnicy i sekretarze gmin przechodzili d\u0142ugie szkolenia). Na pierwszej sesji gminnej rady narodowej w styczniu 1973 roku obecny by\u0142 wys\u0142annik \u201ez wojew\u00f3dztwa\u201d, kt\u00f3ry uroczy\u015bcie wr\u0119czy\u0142 przewodnicz\u0105cemu prezydium gminnej rady narodowej symboliczny akt powo\u0142ania gminy \u2013 wyci\u0105g z dziennika urz\u0119dowego wojew\u00f3dzkiej rady narodowej (rodzaj dyplomu). W\u0142a\u015bnie w dzienniku urz\u0119dowym wojew\u00f3dzkiej rady narodowej (dzienniku wojew\u00f3dzkim) opublikowano akt powo\u0142ania gmin w poszczeg\u00f3lnych powiatach danego wojew\u00f3dztwa. Jest to akt nadal obowi\u0105zuj\u0105cy.  <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ustanowione w 1973 roku gminy w wi\u0119kszo\u015bci istniej\u0105 po dzi\u015b dzie\u0144, co stanowi dow\u00f3d, \u017ce si\u0119 sprawdzi\u0142y. W mi\u0119dzyczasie zlikwidowano powiaty (z ko\u0144cem maja 1975 roku (Wi\u0119kszo\u015b\u0107 powiat\u00f3w funkcjonowa\u0142a w niemal niezmienionych granicach od 1867 roku) oraz powo\u0142ano ma\u0142e wojew\u00f3dztwa w miejsce funkcjonuj\u0105cych du\u017cych wojew\u00f3dztw. W 1999 roku przywr\u00f3cono powiaty oraz du\u017ce wojew\u00f3dztwa. Od 1990 roku gminy zosta\u0142y obj\u0119te obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 nadal ustaw\u0105 o samorz\u0105dzie gminnym.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Gminy s\u0105 jedyn\u0105 struktur\u0105 administracyjn\u0105 powo\u0142ano w czasach PRL-u i dzia\u0142aj\u0105c\u0105 do tej pory, lecz korzenie znanych nam wsp\u00f3lnot gminnych bardzo cz\u0119sto si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w XIX wieku.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

GMINA G\u00d3ZD W LATACH 1973-1991 – <\/strong>opracowanie aut. Leszka Zugaja<\/p>\n\n\n\n

Pobierz:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

CZ\u0118\u015a\u0106_1<\/a><\/p>\n\n\n\n

CZ\u0118\u015a\u0106_2<\/a>_<\/p>\n\n\n\n

CZ\u0118\u015a\u0106_3<\/a><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

OPIS PRZEMIAN USTROJOWYCH ADMINISTRACJI LOKALNEJ W XIX I XX WIEKU LATA 1809-1864 Pocz\u0105tki samorz\u0105du wiejskiego si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w \u015bredniowiecza, jednak nowoczesne wzorce zosta\u0142y wprowadzone za czas\u00f3w Ksi\u0119stwa Warszawskiego (1807-1815), okresu dominacji Francji na ziemiach polskich. Konstytucja […]<\/a><\/p>\n<\/div>","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"template-full.php","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1171","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","6":"category-uncategorized"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1171","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1171"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1171\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2691,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1171\/revisions\/2691"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1171"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1171"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/nowa.gozd.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1171"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}